Voor veel mensen voelt tijd als iets vanzelfsprekends. Je kijkt op de klok, schat in hoe lang iets duurt, maakt plannen en past je gedrag daarop aan. Voor veel neurodivergente mensen werkt dat anders.
Niet omdat tijd onbelangrijk is. Maar omdat tijd anders wordt ervaren.
Dat noemen we tijdblindheid.
Wat is tijdblindheid
Tijdblindheid betekent dat het inschatten, voelen en overzien van tijd niet automatisch verloopt. Het gaat niet om het niet kunnen klokkijken, maar om moeite met:
- inschatten hoe lang iets duurt
- voelen hoeveel tijd er voorbijgaat
- schakelen tussen nu en straks
- vooruitdenken in tijd
- tijd verdelen over taken
Tijd is er wel, maar wordt niet betrouwbaar aangevoeld. Soms versnelt hij. Soms staat hij stil. Soms verdwijnt hij volledig.
Tijdblindheid bij autisme en ADHD
Tijdblindheid wordt vaak gekoppeld aan ADHD, vooral aan te laat komen of deadlines missen. Bij autisme zie je vaak iets anders: extreem plannen, alles dichttimmeren, ruim op tijd vertrekken.
Dat lijkt tegenstrijdig, maar is het niet. Het is vaak compensatie.
Waar de één tijd onderschat, probeert de ander hem te beheersen. Beide komen voort uit hetzelfde probleem: tijd voelt niet vanzelfsprekend.
Hyperfocus en tijd verdwijnen
Een belangrijk onderdeel van tijdblindheid is hyperfocus. Als je volledig opgaat in iets, verdwijnt tijd uit beeld. Niet een beetje, maar compleet.
Je kunt uren bezig zijn en denken dat het tien minuten waren. Dat maakt dat zelfs belangrijke dingen kunnen wegvallen. Niet uit desinteresse, maar omdat tijd simpelweg niet wordt geregistreerd.
Persoonlijke observatie
Hoewel ik bijna altijd te vroeg ben in plaats van te laat, werk ik met vaste alarmen. Niet omdat ik slordig ben, maar omdat ik weet dat ik tijd niet kan vertrouwen.
Ik heb elke schooldag een wekker staan voor het ophalen van mijn dochter. Niet omdat ik dat niet belangrijk vind, maar omdat als ik ergens mee bezig ben, zeker in hyperfocus, ik geen enkel besef heb van tijd. Zonder alarm zou ik haar laten wachten, niet uit onwil, maar omdat mijn brein de tijd niet bewaakt.
Hetzelfde geldt voor lotgenotenavonden. Daar heb ik vaste herinneringen voor ingesteld, zodat ik op tijd achter mijn computer zit en niet ergens verdwijn in wat ik aan het doen ben.
Te laat of juist te vroeg
Tijdblindheid betekent niet altijd te laat komen. Voor veel mensen uit het zich juist in te vroeg zijn.
Dat komt doordat er voortdurend wordt terug gerekend:
ik moet daar om die tijd zijn, dit zijn de stappen, dit kost zoveel minuten, dus moet ik nu al vertrekken.
Dat werkt. Maar het kost veel energie. Tijd wordt iets waar je continu mee bezig bent.
Tijdblindheid en stress versterken elkaar
Tijdblindheid en stress staan niet los van elkaar. Ze versterken elkaar voortdurend.
Stress maakt het moeilijker om tijd te voelen. Onder spanning vernauwt de aandacht zich. Het brein richt zich op overleven in het moment. Overzicht verdwijnt. Tijd wordt óf dwingend, óf verdwijnt volledig.
Maar het werkt ook andersom. Als tijd niet goed wordt aangevoeld, ontstaan er sneller stressvolle situaties. Dingen lijken ineens te laat, afspraken komen onverwacht dichtbij, overgangen missen hun aankondiging. Dat geeft druk, schuldgevoel en spanning.
Zo ontstaat een cirkel:
- stress verstoort tijdsgevoel
- verstoord tijdsgevoel vergroot stress
- stress neemt toe
- tijd raakt verder uit beeld
Dit verklaart waarom tijdblindheid vaak minder zichtbaar is in rustige periodes, maar volledig ontspoort als de druk oploopt.
Tijdblindheid en de toekomst voelen
Tijdblindheid gaat niet alleen over afspraken en deadlines. Het raakt ook aan hoe de toekomst wordt ervaren.
Veel neurodivergente mensen kunnen prima beredeneren dat iets belangrijk is voor later. Sparen, plannen maken, vooruitdenken. Cognitief klopt dat allemaal. Maar gevoelsmatig blijft die toekomst vaak abstract.
Later voelt vaag. Niet dichtbij. Alsof het niet echt bestaat.
Dat kan zich uiten in moeite met financiën. Niet omdat iemand niet snapt dat sparen verstandig is, maar omdat het nut ervan niet landt in het lijf. Geld dat je nu uitgeeft, is concreet. Geld voor later is theoretisch.
Bij mijzelf herken ik dit sterk. Ik weet dat sparen belangrijk is. Ik kan het uitleggen. En toch merk ik dat ik geneigd ben om in het nu meer uit te geven dan verstandig is, omdat die toekomstige noodzaak niet voelbaar is.
Dit wordt vaak gezien als impulsiviteit of gebrek aan discipline. Maar bij tijdblindheid zit het probleem niet in het willen, maar in het voelen.
De link met executieve functies
Tijdblindheid hangt nauw samen met executieve functies. Plannen, starten, stoppen en schakelen kosten extra energie als tijd niet automatisch meeloopt.
Dat maakt dat iemand:
- blijft hangen in een taak
- niet voelt wanneer te stoppen
- moeite heeft met overgangen
- uitgeput raakt van plannen alleen al
Van buiten lijkt het chaotisch of overdreven. Van binnen is het hard werken.
Waarom hulpmiddelen geen zwakte zijn
Wekkers, timers, agenda’s en herinneringen zijn geen lapmiddelen. Ze zijn ondersteuning voor een functie die niet vanzelf werkt.
Ze helpen. Ze maken het niet perfect. En dat is oké.
Wat helpt, is tijd zichtbaar en concreet maken:
- vaste alarmen
- visuele timers
- automatische overschrijvingen
- buffers inbouwen
- minder afspraken per dag
Niet door strenger te zijn voor jezelf, maar door te erkennen hoe jouw brein werkt.
Wat helpt de omgeving
Voor de omgeving helpt het om tijdblindheid niet moreel te benaderen.
Helpend zijn:
- herinneringen zonder verwijt
- flexibiliteit waar mogelijk
- begrip voor buffers
- niet alles op één dag plannen
Niet: je moet gewoon beter plannen.
Wel: wat heb jij nodig om dit werkbaar te maken.
Eindvraag
Wat zou er veranderen als we stoppen met tijd zien als iets wat iedereen hetzelfde ervaart, en erkennen dat sommige mensen tijd actief moeten bewaken om overeind te blijven?
Dank voor het inzicht geven
Heel herkenbaar. Vooral het geval van te veel plannen vanuit een slecht inzicht hoeveel tijd iets kost. Daana dan het gevoel van ” het weer niet gedaan hebben” waardoor je achter de feiten aanloopt en meer stress ervaart. In mijn werk heb ik daar veel last van.
Dank voor het inzicht!
Nu ik dit heb gelezen denk ik dat ik daar zo maar eens last van kan hebben, heel veel herkenbare punten.
Ik wist niet eens dat hier een woord voor zou bestaan en dat het echt “iets” is.
Wat een herkenbaar verhaal. Het plannen, timen, Nog een keer kijken of je planning klopt. Altijd te vroeg, want ik zal wel een foute planning hebben.
Maar ook inderdaad weten wat er gedaan moet worden maar toch ineens erachter komen dat er weer een dag voorbij is.
Ik krijg dit niet onder controle. Heel frustrerend, want ik wil echt wel in actie komen .
Leuk hoor, vaste alarmen, zal bij veel mensen werken. Ik heb behalve ADD ook CPTTS. Bij mij werkt een alarm ook echt als ALARM!! Heb dan hartslag 140 in rust zonder nog een greintje energie, want die is, op het moment dat het alarm afging, in een klap volledig weggelekt. Dat betekent voor mij vanaf dat moment het einde van alle bezigheden van die dag ipv de overgang naar een andere activiteit, wat de oorspronkelijk bedoeling was van het alarm….
Ja, dat snap ik heel goed. In jouw geval klinkt het alarm ook niet als hulpmiddel, maar als trigger. Als je zenuwstelsel door CPTSS al alert is, kan zo’n plots signaal echt voelen als gevaar in plaats van een neutrale herinnering.
Wat ik vooral wil benadrukken is dat dit precies laat zien waarom één oplossing nooit voor iedereen werkt. Voor de een zijn vaste alarmen helpend, voor de ander ontregelend. Het zegt niets over falen of “niet genoeg je best doen”. Het zegt vooral iets over hoe jouw systeem reageert. Soms is het dan minder een kwestie van nog een hulpmiddel zoeken, en meer van kijken: wat doet mijn lijf hier precies en wat heeft het nodig om niet in alarmstand te schieten? Dat verschilt echt per persoon.