Behoefte hebben aan duidelijkheid en tegelijkertijd snel verveeld raken als alles voorspelbaar wordt. Rust nodig hebben na een dag vol prikkels, maar ondertussen onrustig worden omdat er te weinig gebeurt. Graag willen weten waar je aan toe bent en toch regelmatig impulsief je eigen plannen omgooien.
Voor veel mensen met zowel autisme als ADHD, vaak aangeduid als AuDHD, kunnen dit herkenbare tegenstrijdigheden zijn. Eigenschappen en behoeften die samenhangen met autisme en ADHD bestaan namelijk niet netjes naast elkaar. Ze kunnen elkaar versterken, compenseren en soms behoorlijk in de weg zitten.
Zelf herken ik dat sterk. Ik hou bijvoorbeeld van duidelijkheid en wil graag weten wat er gaat gebeuren, wanneer en met wie. Dat geeft me rust. Maar zet iedere week precies hetzelfde voor me klaar en de kans is groot dat mijn brein ergens onderweg afhaakt omdat er te weinig nieuws of uitdaging in zit.
Beide behoeften zijn echt. En juist dat kan het soms ingewikkeld maken.
Autisme en ADHD zijn niet om de beurt aanwezig
Wanneer we praten over AuDHD kan het verleidelijk zijn om gedrag toe te schrijven aan één van beide. Dit is het autistische stuk en dat is de ADHD. In werkelijkheid is dat onderscheid lang niet altijd duidelijk te maken. Het gaat uiteindelijk om één persoon en één brein waarin verschillende eigenschappen en behoeften voortdurend invloed op elkaar hebben.
Iemand kan bijvoorbeeld veel behoefte hebben aan voorspelbaarheid en tegelijkertijd stimulatie en afwisseling nodig hebben. De behoefte aan het ene verdwijnt niet automatisch wanneer het andere aanwezig is. Daardoor kan het lastig zijn om te bepalen wat je op een bepaald moment nodig hebt.
Dat kan ook verklaren waarom oplossingen die in eerste instantie goed lijken te werken later ineens niet meer werken. Meer rust nemen kan helpen tegen overprikkeling, maar te weinig stimulatie kan vervolgens weer onrust veroorzaken. Een strakke planning kan houvast bieden, maar na verloop van tijd ook te beperkend worden.
Het antwoord is daardoor lang niet altijd óf het een óf het ander. Soms moet er gezocht worden naar een combinatie.
Structuur nodig hebben en die toch niet kunnen volhouden
Veel autistische mensen hebben baat bij duidelijkheid, voorspelbaarheid en structuur. Weten wat er gaat gebeuren en wat er van je verwacht wordt, kan onzekerheid verminderen en ervoor zorgen dat je minder informatie tegelijkertijd hoeft te verwerken.
ADHD kan het juist moeilijk maken om die structuur zelf aan te brengen en vast te houden. Plannen, prioriteiten stellen, beginnen aan een taak, tijd inschatten en aandacht ergens bij houden doen een beroep op executieve functies. Precies daar kunnen mensen met ADHD tegen problemen aanlopen.
Daardoor ontstaat een vervelende tegenstelling: je hebt structuur nodig om goed te functioneren, maar het lukt niet altijd om die structuur zelf vol te houden.
Dat herken ik zelf bijvoorbeeld in plannen. Ik kan een planning maken die op dat moment volledig logisch en haalbaar voelt. Een paar dagen later kan diezelfde planning totaal niet meer aansluiten bij hoe mijn hoofd werkt. Een taak die maandag prima uitvoerbaar leek, roept woensdag misschien nauwelijks genoeg interesse of urgentie op om eraan te beginnen.
Dat betekent niet dat de behoefte aan structuur er niet was. Behoefte hebben aan structuur en in staat zijn die structuur consequent uit te voeren zijn twee verschillende dingen.
Overprikkeld en toch op zoek naar prikkels
Ook overprikkeling en onderprikkeling worden vaak als tegenpolen gezien. Toch kunnen ze bij AuDHD dicht bij elkaar liggen en soms zelfs tegelijkertijd worden ervaren.
Iemand kan na een drukke dag behoefte hebben aan minder geluid, minder sociale interactie en minder onverwachte informatie. Tegelijkertijd kan het ADHD-brein behoefte houden aan stimulatie. Volledige stilte of helemaal niets doen voelt dan misschien helemaal niet prettig.
Je kunt daardoor doodmoe op de bank liggen en ondertussen steeds opnieuw je telefoon pakken. Een app openen, hem weer sluiten, een filmpje aanklikken, een spelletje starten en daarna toch weer iets anders zoeken. Je systeem heeft rust nodig, maar je brein blijft zoeken naar iets wat voldoende interesse oproept.
Ik herken dit zelf ook. Rust betekent voor mij daarom niet altijd dat ik zo min mogelijk moet doen. Soms werkt een bekende serie, een spelletje, muziek of iets doen rondom een interesse veel beter. Het verschil zit dan vooral in het soort prikkels en hoeveel controle ik er zelf over heb.
Overprikkeld zijn betekent dus niet automatisch dat iedere vorm van stimulatie te veel is. Soms zijn bepaalde prikkels te veel, terwijl er tegelijkertijd behoefte bestaat aan andere, meer passende prikkels.
Moeite hebben met verandering en toch impulsief zijn
Een andere schijnbare tegenstelling is moeite hebben met onverwachte veranderingen en tegelijkertijd zelf impulsief kunnen zijn.
Voor veel autistische mensen helpt het om vooraf een beeld te hebben van wat er gaat gebeuren. Een onverwachte wijziging betekent dat het bestaande beeld moet worden aangepast. Dat omschakelen kan tijd en energie kosten.
ADHD kan ondertussen juist zorgen voor spontane ideeën en de neiging om direct op iets interessants in te springen. Iemand kan daardoor zelf ineens besluiten iets compleet anders te gaan doen, terwijl een onverwachte wijziging die door iemand anders wordt voorgesteld veel stress oplevert.
Dat lijkt tegenstrijdig, maar er is een belangrijk verschil tussen zelfgekozen verandering en verandering die je overkomt. Bij een spontaan eigen idee is je brein vaak al bezig met het nieuwe plan. Er is enthousiasme, interesse of motivatie. Bij een onverwachte verandering van buitenaf moet je eerst loskomen van wat je al had verwacht en vervolgens opnieuw schakelen.
De verandering kan hetzelfde lijken. Wat er intern gevraagd wordt, is dat niet.
Uren iets kunnen doen en daarna vastlopen op een taak van vijf minuten
Ook het verschil in functioneren kan bij AuDHD groot zijn. Wanneer iets veel interesse oproept, kunnen sommige mensen er volledig in opgaan. Uren schrijven, onderzoeken, gamen, creëren of bezig zijn met een interesse kan dan relatief gemakkelijk gaan.
Vervolgens kan een klein administratief taakje bijna onmogelijk voelen.
Dat leidt regelmatig tot onbegrip, ook bij de persoon zelf. Als je drie uur geconcentreerd met iets bezig kon zijn, waarom lukt het dan niet om dat ene mailtje te beantwoorden?
Omdat de tijd die een taak kost weinig zegt over wat die taak van je brein vraagt. Interesse, urgentie, energie, prikkelverwerking, het aantal tussenstappen en executieve functies spelen allemaal een rol.
Een taak van vijf minuten kan daardoor op dat moment meer van iemand vragen dan een activiteit van twee uur waarin diegene volledig opgaat.
Dat verschil wordt van buitenaf niet altijd gezien. Het kan daardoor worden uitgelegd als luiheid, uitstelgedrag of gebrek aan motivatie, terwijl er intern iets heel anders gebeurt.
Iets heel graag willen en toch niet beginnen
Misschien is dit wel een van de frustrerendste tegenstrijdigheden: iets daadwerkelijk willen doen en toch niet in beweging komen.
Een idee kan interessant zijn en iemand kan precies weten wat het eindresultaat moet worden. Toch kan de stap naar uitvoering vastlopen. Een taak die van buitenaf één geheel lijkt, kan in het hoofd ineens uit tientallen kleinere stappen bestaan.
Waar begin ik? Wat heb ik nodig? Welke volgorde is logisch? Moet ik eerst nog iets uitzoeken? Wat gebeurt er als mijn oorspronkelijke plan niet blijkt te werken?
Tegelijkertijd kunnen er alweer nieuwe ideeën, mogelijkheden en verbeteringen opkomen. Het project wordt daardoor in het hoofd steeds groter, terwijl beginnen juist moeilijker wordt.
Dit herken ik zelf sterk. Soms bestaat iets in mijn hoofd al bijna volledig voordat ik daadwerkelijk iets heb uitgevoerd. Dat kan van buitenaf op uitstel lijken, terwijl mijn hoofd er ondertussen juist ontzettend druk mee is.
Willen en kunnen zijn daarom niet hetzelfde. Motivatie alleen is lang niet altijd voldoende om daadwerkelijk tot actie te komen.
Niet zoeken naar één perfect systeem
Wanneer je steeds tegen dit soort tegenstrijdigheden aanloopt, is het verleidelijk om te zoeken naar dé oplossing. De perfecte planning. De juiste routine. Genoeg rust. Een systeem waarmee alles eindelijk wel blijft werken.
Maar juist bij AuDHD kan een oplossing die vandaag helpt op een ander moment minder goed aansluiten. De hoeveelheid energie, prikkels, interesse en behoefte aan voorspelbaarheid kan veranderen. Dat betekent niet automatisch dat een strategie mislukt is.
Misschien ligt de uitdaging daarom minder in het vinden van één systeem dat altijd werkt en meer in leren herkennen welke behoefte op dat moment aandacht vraagt.
Dat kan ook betekenen dat twee ogenschijnlijk tegengestelde dingen tegelijkertijd waar mogen zijn. Je kunt structuur nodig hebben en moeite hebben die vol te houden. Je kunt rust nodig hebben en stimulatie zoeken. Je kunt moeite hebben met onverwachte veranderingen en zelf impulsief zijn. Je kunt urenlang met iets bezig zijn en vervolgens vastlopen op een taak die maar vijf minuten duurt.
Voor mij is dat een belangrijk onderdeel geweest van het beter begrijpen van AuDHD. Autisme en ADHD zijn geen twee losse lijstjes met kenmerken die toevallig bij dezelfde persoon voorkomen. Ze maken deel uit van één brein en beïnvloeden elkaar voortdurend.
Soms versterken eigenschappen elkaar. Soms lijken behoeften elkaar tegen te spreken. En juist in die wisselwerking zit veel van de dagelijkse ervaring die in losse lijstjes met kenmerken gemakkelijk verloren gaat.
Herken jij dit?
Welke behoeften lijken bij jou soms met elkaar in strijd te zijn? En lukt het je om te herkennen wat je op zo’n moment eigenlijk nodig hebt?
Om te beginnen bedankt voor al je artikelen hier. Ik lees ze maar ben tot op heden nooit aan reageren toegekomen. Ik begrijp niet hoe je je met AuDHD je zo kan ordenen dat je dit coherent kan (be)schrijven. Soms voelt AuDHD aks manisch depressief. Druk, geïnspireerde chaos en direct weer volledig passief instorten. Dagen, maanden plannen om iets in huis te doen wat in een uurtje gefixt is. Maar de sterren moeten precies goed staan om te beginnen. Uren en dagen volledig opgaan en bezig zijn met een stuk muziek van 3 minuten om het daarna weg te gooien omdat het toch niet goed is.
Iets willen bouwen en daar al heel lang mee bezig zijn maar vast lopen (en gefrustreerd en van slag en in de war raken) omdat een onderdeel niet te vinden is. Waardoor het project maanden, soms jaren op een tafel ligt onder te stoffen. Om het dan ineens af te kunnen maken maar niet begrijpen waarom het ineens nu wel kan.
Ik ben op mijn 55e met ADHD en op mijn 57e met Autisme gediagnosticeerd. En pas dit jaar (59) bekend geraakt met AuDHD. Het is kompleet nieuw maar ieder verhaal er over ook zo bekend.
Interessant stukje weer! AUDHD,wat ik dus heb,heeft in sommige situaties een dubbele uitdaging maar ook dubbele voordelen. Maar soms kan ik geen keuze maken door tegenstrijdigheid en moet ik de balans weer vinden. Ik moet afgaan op mijn eigen behoeftes. Vaak moet ik dan ff uit de situatie stappen. Tegenstrijdigheid kan zijn i.v.m. Autisme behoefte aan duidelijkheid hebben en het overzichtelijk willen hebben,maar i.v.m. ADHD ben ik gauw verveeld en kan dan enorm ongeduldig worden of druk gedrag vertonen. Eigen handvatten zijn vaak helpend zoals het opschrijven van dingen en to-do-lijstjes. Ja,ik kan overprikkeld raken door teveel te moeten maar tegelijkertijd de prikkels ook opzoeken. Snel moeten schakelen maar ook spontaan kunnen zijn en dat vind ik dan weer mooi. Het is niet zichtbaar voor anderen en vind in mijn hoofd plaats. Maar om in positieve zin af te sluiten: Mijn Autisme en ADHD (AUDHD) horen bij me en zijn geen stoornis,maar een manier van zijn.