Herkenning is niet hetzelfde als dezelfde ervaring

“Iedereen is weleens overprikkeld.”

“Iedereen stelt dingen uit.”

“Ik hou ook niet van onverwachte veranderingen.”

“Dat heb ik ook als ik moe ben.”

Als je autistisch bent, ADHD hebt of op een andere manier neurodivergent bent, heb je misschien weleens zo’n reactie gekregen wanneer je iets over jezelf vertelde. Vaak is die helemaal niet verkeerd bedoeld. Iemand herkent iets uit jouw verhaal en probeert daarmee misschien juist verbinding te zoeken.

En het lastige is: die herkenning kan ook gewoon kloppen. Mensen zonder ADHD zijn weleens afgeleid, vergeten afspraken en stellen vervelende taken uit. Niet-autistische mensen kunnen overprikkeld raken, moeite hebben met onverwachte veranderingen of behoefte hebben aan duidelijkheid. Veel ervaringen die voorkomen bij autisme en ADHD zijn op zichzelf heel menselijke ervaringen.

Toch kan een opmerking als “dat heeft iedereen” behoorlijk hard aankomen. Niet omdat een ander die ervaring niet mag herkennen, maar omdat herkenning iets anders is dan dezelfde ervaring hebben. En omdat het wegpoetsen van dat verschil meer schade kan doen dan degene die het zegt waarschijnlijk bedoelt.


Dezelfde woorden betekenen niet automatisch dezelfde ervaring

Stel dat jij vertelt dat je na een verjaardag volledig uitgeput bent en iemand antwoordt: “Dat heb ik ook, iedereen is moe na een verjaardag.” Misschien probeert diegene je gerust te stellen. Je bent niet raar, kijk maar, ik herken het ook.

Maar we weten op dat moment nog helemaal niet of jullie over hetzelfde praten.

De één is na een verjaardag moe, gaat naar huis, kijkt nog een serie en staat de volgende ochtend weer op voor een normale dag. De ander heeft tijdens die verjaardag voortdurend geluiden, gesprekken, sociale verwachtingen en andere prikkels verwerkt, heeft signalen van overbelasting onderdrukt om aanwezig te kunnen blijven en heeft daarna misschien een dag nodig om weer enigszins te herstellen.

Aan de buitenkant hebben beide mensen precies hetzelfde gedaan. Ze zijn naar een verjaardag geweest en waren daarna moe. De impact kan totaal verschillend zijn.

Hetzelfde geldt voor uitstellen. Vrijwel iedereen schuift weleens een vervelende klus voor zich uit. Bij ADHD kan wat eruitziet als uitstel samenhangen met problemen met taakinitiatie en andere executieve functies. Iemand kan iets heel graag willen doen, voortdurend denken aan de consequenties van het niet doen en er veel stress over ervaren, maar toch niet tot actie komen.

“Ik stel ook weleens iets uit” kan dus volledig waar zijn. Het zegt alleen nog weinig over de vraag of jullie daadwerkelijk dezelfde ervaring hebben.


Autisme en ADHD bestaan niet uit één los kenmerk

Dit is ook waarom uitspraken als “iedereen is een beetje autistisch” of “iedereen heeft tegenwoordig ADHD” niet kloppen.

Autisme betekent niet dat je niet van veranderingen houdt, gevoelig bent voor geluid of sociaal contact vermoeiend vindt. ADHD betekent niet dat je regelmatig iets vergeet, druk bent of moeite hebt met concentreren. Losse kenmerken kunnen bij ontzettend veel mensen voorkomen.

Bij diagnostiek wordt naar een veel breder patroon gekeken. Er wordt gekeken naar verschillende kenmerken, hoe die zich gedurende het leven hebben ontwikkeld, in welke situaties ze voorkomen en welke invloed ze hebben op het dagelijks functioneren.

Ook binnen een diagnose bestaan grote verschillen. De ene autistische persoon heeft veel behoefte aan vaste routines, terwijl een ander daar veel minder behoefte aan heeft. De één is sterk gevoelig voor bepaalde geluiden en een ander nauwelijks. Twee mensen met ADHD kunnen totaal verschillende problemen ervaren in hun dagelijks leven.

Dat autisme een spectrum is betekent daarom ook niet dat iedereen ergens op een lijn van “een beetje” tot “heel erg” autistisch staat. Het spectrum verwijst juist naar de verschillende manieren waarop autisme zich bij autistische mensen kan uiten.

Je kunt dus absoluut eigenschappen of ervaringen herkennen zonder zelf autistisch te zijn of ADHD te hebben.


Waarom “dat heeft iedereen” meer kan doen dan je denkt

Het probleem met dit soort opmerkingen zit daarom niet alleen in de feitelijke onjuistheid. Ze kunnen ook iets raken bij degene aan wie je ze vertelt.

Veel neurodivergente mensen hebben jarenlang niet begrepen waarom bepaalde dingen zoveel moeite kostten. Misschien kregen ze te horen dat ze beter moesten plannen, harder hun best moesten doen, minder gevoelig moesten zijn of zichzelf gewoon wat meer moesten uitdagen. Wanneer je vaak genoeg hoort dat iets eigenlijk geen probleem zou moeten zijn, kun je dat zelf gaan geloven.

Misschien heb je jezelf jarenlang lui genoemd omdat beginnen aan taken niet lukte. Misschien dacht je dat je ongezellig was omdat je na sociale activiteiten veel hersteltijd nodig had. Misschien ging je steeds opnieuw over je eigen grenzen omdat andere mensen diezelfde situatie toch ook aankonden.

Een diagnose of het herkennen van je eigen neurodivergentie kan daar langzaam verandering in brengen. Je gaat begrijpen dat bepaalde dingen daadwerkelijk meer van je kunnen vragen en dat je daar rekening mee mag houden.

Wanneer iemand vervolgens zegt “maar dat heeft toch iedereen?”, kan precies die oude twijfel opnieuw boven komen. Stel ik me dan toch aan? Is mijn grens eigenlijk wel redelijk? Moet ik gewoon wat harder proberen?

Voor iemand die jarenlang heeft geleerd om de eigen ervaring te wantrouwen, kan een achteloze opmerking daardoor veel groter binnenkomen dan je misschien verwacht.


Het kan ervoor zorgen dat iemand opnieuw over grenzen gaat

Dat wordt problematisch wanneer iemand daardoor eigen behoeften opnieuw minder serieus gaat nemen.

Stel dat je inmiddels weet dat meerdere sociale afspraken achter elkaar te veel van je vragen. Je probeert daarom bewust ruimte tussen afspraken te houden. Dat helpt. Je bent minder vaak volledig uitgeput en kunt beter herstellen.

Als mensen om je heen regelmatig reageren met “iedereen is weleens moe” of “je moet jezelf ook een beetje blijven uitdagen”, kan er opnieuw twijfel ontstaan. Misschien stel ik me inderdaad aan. Misschien moet ik toch gewoon meegaan.

Hetzelfde kan gebeuren met hulpmiddelen en aanpassingen. Iemand gebruikt geen koptelefoon in een drukke omgeving omdat het overdreven voelt. Vraagt op het werk niet om een rustigere plek omdat anderen ook last hebben van geluid. Zegt toch ja tegen een afspraak terwijl het eigenlijk niet meer gaat.

De behoefte is niet verdwenen. Alleen het vertrouwen om die behoefte serieus te nemen is kleiner geworden.

En de gevolgen daarvan zijn vaak onzichtbaar voor degene die de opmerking maakte. Die ziet dat je toch naar het feestje bent gekomen. Niet dat je daarna uren of misschien langer nodig hebt om bij te komen.


Het kan ook de drempel verhogen om hulp te vragen

Wanneer je regelmatig hoort dat iedereen ergens last van heeft, kun je jezelf ook gaan afvragen waarom jij er dan blijkbaar hulp bij nodig hebt.

Waarom zou je op je werk om aanpassingen vragen als iedereen zich weleens slecht kan concentreren? Waarom zou je uitleggen dat een onverwachte verandering veel van je vraagt als niemand veranderingen leuk vindt? Waarom zou je hulp zoeken bij problemen met planning als iedereen weleens iets vergeet?

Op die manier kan normaliseren omslaan in bagatelliseren.

We zeggen vaak dat mensen beter moeten aangeven wat ze nodig hebben. Maar daarvoor moet er ook een omgeving zijn waarin iemand erop kan vertrouwen dat die behoefte serieus wordt genomen. Als je iedere keer dat je iets probeert uit te leggen te horen krijgt dat iedereen dat heeft, wordt de kans steeds kleiner dat je het de volgende keer nog vertelt.

Soms stopt iemand dan niet met worstelen, maar alleen met erover praten.


Wat je ziet vertelt niet wat iets kost

Een van de redenen waarom deze misverstanden gemakkelijk ontstaan, is dat we vooral zien wat iemand doet. We zien iemand werken, boodschappen doen, naar een verjaardag gaan of een gesprek voeren. We zien veel minder wat ervoor en erna nodig is.

Iemand kan een volledige werkdag volhouden en thuis nergens meer toe in staat zijn. Een verjaardag kan gezellig zijn en tegelijkertijd zoveel verwerking vragen dat de rest van het weekend leeg moet blijven. Iemand met ADHD kan een deadline halen, terwijl daar dagen van vastlopen en een laatste nacht vol stress aan voorafgingen.

Het feit dat iets lukt, betekent daarom niet automatisch dat het gemakkelijk is of weinig kost.

Dat geldt trouwens niet alleen voor neurodivergente mensen. We kunnen bij niemand precies zien hoeveel moeite iets vraagt. Juist daarom is het belangrijk om voorzichtig te zijn met conclusies op basis van wat we aan de buitenkant zien.


Herkenning mag er zijn

Dit betekent niet dat je nooit meer “dat herken ik” mag zeggen tegen iemand die iets vertelt over autisme of ADHD. Herkenning kan juist heel fijn zijn. Het kan laten merken dat iemand luistert en probeert aan te sluiten.

Het verschil zit vooral in wat je met die herkenning doet.

“Dat herken ik ook” laat ruimte voor een gesprek. “Dat heeft iedereen” kan het gesprek juist afsluiten. In het eerste geval deel je iets van jezelf. In het tweede geval trek je een conclusie over de ervaring van de ander.

Je kunt bijvoorbeeld zeggen dat je iets herkent en daarna vragen hoe het voor de ander is. Misschien blijken jullie ervaringen behoorlijk op elkaar te lijken. Misschien ontdek je juist dat hetzelfde woord voor jullie iets heel anders betekent.

Je hoeft daarbij niet precies te begrijpen hoe het voelt. Je hoeft zelf geen autistische overprikkeling te ervaren om te geloven dat iemand daar veel last van heeft. Je hoeft geen ADHD te hebben om serieus te nemen dat iemand oprecht wil beginnen en toch vastloopt.

Begrip vraagt niet altijd om herkenning. Soms vraagt het vooral om nieuwsgierigheid.


Ruimte laten voor het verschil

Wanneer iemand iets vertelt over een neurodivergente ervaring, hoef je jouw eigen ervaring niet kleiner te maken om die van de ander serieus te nemen. Jullie ervaringen kunnen allebei bestaan.

Misschien herken jij hoe vervelend het is wanneer plannen onverwacht veranderen en heeft een autistische vriend daar veel meer verwerkingstijd voor nodig. Misschien kennen jullie allebei overprikkeling, maar komt die bij de één alleen voor na uitzonderlijk drukke dagen en speelt die bij de ander een veel grotere rol in het dagelijks leven.

Het ene maakt het andere niet minder echt.

Het helpt alleen om niet te snel te denken dat herkenning betekent dat je precies weet wat iemand ervaart. Zeker niet wanneer iemand eindelijk woorden heeft gevonden voor iets waar diegene jarenlang mee heeft geworsteld.

Een goedbedoeld “dat heeft iedereen” kan iemand opnieuw laten twijfelen aan behoeften en grenzen die diegene juist langzaam heeft leren vertrouwen.

Je hoeft het niet volledig te begrijpen om dat te voorkomen. Soms is luisteren, geloven wat iemand vertelt en nieuwsgierig blijven al genoeg.


Een vraag aan jou

Wat gebeurt er met jou wanneer iemand reageert met “dat heeft iedereen” als je iets vertelt over je autisme, ADHD of andere neurodivergente ervaring? En welke reactie zou jou op zo’n moment wél helpen?

2 gedachten over “Herkenning is niet hetzelfde als dezelfde ervaring”

  1. Dat doet me herinneren aan een uitspraak dat iedereen een beetje Autisme of ADHD heeft of trekjes. Iedereen houdt van structuur of heeft graag dingen op een vaste plek. Iedereen is wel eens afgeleid of druk in zijn gedrag. Het punt is alleen dat mensen met Autisme bij plotselinge veranderingen moeite hebben met schakelen of enorm moeten puzzelen in hun hoofd en van hun stuk worden gebracht. ADHD betekent meer dan alleen druk zijn met praten of een beetje dromerig. Je krijgt alle prikkels tegelijk binnen maar hebt moeite met prioriteiten zetten. Ik ondervind i.v.m. mijn AUDHD dubbele uitdagingen maar ook dubbele voordelen. Herkenbaarheid nodigt vaak uit tot een gesprek of samen ervaringen delen. Ik vertik het om over mijn grenzen heen te gaan. Als ik ff geen sociale verplichting wil of ff lekker wil stuiteren dan doe ik dat. Interessant geschreven!

  2. Hennie van Setten

    Woorden van mijn laatste manager waren: “Anderen kunnen dat ook, waarom zou jij dat niet kunnen?” Toen wist ik nog niets van ASS en ADHD. Met die wetenschap had ik kunnen zeggen: “Daarom!” Ik denk niet dar zij iets met die wetenschap had gedaan, want toen door haar toedoen de stress bij mij zo hoog op liep, dat mijn hart van slag raakte(atriumfibrilleren) en toen ik haar tijdens dat telefoontje zei dat ik de huisarts moest bellen, bleef ze maar doorpraten en kon ik niets anders doen dan de telefoon uitdrukken. De eerstvolgende keer dat ik haar sprak zei ze dat het gesprek de vorige keer wel wat raar werd afgebroken. Een manager in de zorg betekent niet dat die over zorgzaamheid beschikt is helaas mijn ervaring.
    Een andere pijnlijke dooddoener kreeg ik van mijn jongste zus, toe ik haar eindelijk durfde te vertellen dat ik al heel lang last had van depressies, ook ver voor de ASS ADHD diagnose. Zij zei toen: “Ach, iedereen heeft wel eens zijn dag niet.” AUW! Op zo’n moment sla ik volkomen dicht, maar achteraf was het me wel duidelijk waarom ik zo lang had gewacht het haar te vertellen.
    Nu ben ik bijna 69 jaar en zes jaar na de diagnose, ik heb veel geleerd. Ook over wie mijn naasten zijn en dat zijn gelukkig mijn man en kinderen en kleinkinderen en een paar goede vrienden, maar helaas niet mijn bloedverwanten (zussen). Dat is pijnlijk en auw en rouw, maar ik was klaar met hun oude koeien en altijd het pispaaltje te moeten zijn. Het maakt meteen mijn verjaardagen een stuk rustiger.
    O, ja, en dat vergeet ik makkelijk, maar mooi geschreven Nanda

Laat een reactie achter

Je e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Scroll naar boven