Niet iedereen met autisme, ADHD of een andere vorm van neurodivergentie ontwikkelt trauma. Dat is belangrijk om duidelijk te zeggen. Neurodivergentie is geen trauma. Het is geen defect. Geen beschadiging. Geen stoornis die “gerepareerd” moet worden. Maar wanneer je jarenlang leeft in een wereld die jouw signalen verkeerd leest, jouw grenzen niet begrijpt en jouw behoeften wegwuift, laat dat vaak wel sporen achter.

Soms zichtbaar.
Vaak onzichtbaar.

Niet één wond, maar honderden kleine sneetjes

Veel laat gediagnosticeerde neurodivergente volwassenen dragen geen herinnering aan één groot moment waarop alles misging. Wat ze wel dragen, is een opeenstapeling van kleine ervaringen die hun zenuwstelsel langzaam hebben gevormd.

Steeds gecorrigeerd worden.
Steeds het gevoel hebben dat je tekortschiet.
Niet begrijpen waarom simpele dagelijkse dingen zoveel energie kosten.
Het idee krijgen dat jij degene bent die “moeilijk doet”.

Voor kinderen met ADHD begint dat vaak al vroeg. Ze krijgen gemiddeld veel meer negatieve feedback dan andere kinderen. “Zit stil.” “Doe eens normaal.” “Waarom luister je nooit?” “Waarom ben je alweer afgeleid?” Bij autisme zie je vaak een ander patroon. Daar zit de belasting vaker in sociale verwarring, overprikkeling en voortdurend moeten aanpassen aan verwachtingen die niet vanzelf voelen. Veel neurodivergente kinderen leren daardoor al jong dat hun natuurlijke reacties blijkbaar niet goed zijn. Dat ze zichzelf moeten aanpassen om geaccepteerd te worden. En wanneer je dat jarenlang doet, laat dat sporen achter. Ook als niemand het aan de buitenkant ziet.

Wanneer aanpassen een overlevingsmechanisme wordt

Veel neurodivergente mensen leren zichzelf aan om te maskeren. Ze observeren anderen en kopiëren gedrag. Ze leren sociale scripts uit hun hoofd. Ze dwingen zichzelf oogcontact te maken. Ze onderdrukken stims. Ze lachen op de juiste momenten. Ze worden extreem zelfstandig. Of juist extreem aangepast. Van buiten lijkt dat vaak alsof iemand “goed functioneert”. Van binnen kost het vaak enorm veel energie.

Maskeren wordt vaak gezien als iets sociaal, maar voor veel mensen gaat het veel dieper. Het wordt een manier om afwijzing, schaamte of conflicten te voorkomen. Een manier om veilig te blijven. En hoe langer iemand dat doet, hoe moeilijker het soms wordt om nog te voelen waar het masker stopt en de persoon zelf begint. Dat is ook waarom veel laat gediagnosticeerde mensen na hun diagnose niet alleen opluchting voelen, maar ook verdriet. Verdriet om hoeveel energie het heeft gekost om jarenlang iemand te proberen zijn die ze nooit echt waren.

Autisme, ADHD en trauma lopen soms door elkaar heen

Dat maakt dit onderwerp ingewikkeld. Autisme en ADHD zijn neurotypes. Trauma ontstaat door ervaringen. Toch is de overlap soms groot. Langdurige stress heeft invloed op het zenuwstelsel. Daardoor kunnen trauma reacties en neurodivergente kenmerken op elkaar lijken. Denk aan hyperalertheid, concentratieproblemen, emotionele ontregeling, moeite met grenzen voelen, overprikkeling of voortdurend “aan” staan. Voor veel mensen wordt het daardoor lastig om te onderscheiden wat bij hun neurodivergentie hoort en wat ontstaan is door jarenlange stress of onveiligheid.

Sommige mensen ontdekken pas op volwassen leeftijd hoeveel van hun gedrag eigenlijk een reactie was op hun omgeving.

Ben ik perfectionistisch omdat dat bij mij hoort?
Of omdat fouten maken vroeger onveilig voelde?

Ben ik sociaal aangepast omdat ik dat prettig vind?
Of omdat ik geleerd heb dat afwijzing pijn doet?

Dat soort vragen kunnen behoorlijk confronterend zijn.

Waarom zoveel neurodivergente mensen zich herkennen in CPTSD

De laatste jaren wordt er steeds vaker gesproken over de link tussen neurodivergentie en CPTSD, complexe posttraumatische stressstoornis. Online zie je soms uitspraken voorbij komen dat iedere laat gediagnosticeerde neurodivergente persoon CPTSD zou hebben. Dat is te zwart wit. Niet iedere neurodivergente persoon heeft trauma. En niet iedere vorm van uitputting of overprikkeling is een traumareactie.

Toch is het niet vreemd dat veel mensen zich herkennen in beschrijvingen van CPTSD. Vooral dingen zoals constante alertheid, diepgewortelde schaamte, sociale angst, moeite met ontspannen, emotionele flashbacks of het gevoel fundamenteel “verkeerd” te zijn, komen opvallend vaak terug in verhalen van laat gediagnosticeerde neurodivergente volwassenen. Niet omdat neurodivergentie zelf trauma is. Maar omdat jarenlang leven in onbegrip, afwijzing of chronische overbelasting diepe littekens kan achterlaten. Soms niet door één grote wond. Maar door honderden kleine sneetjes die nooit echt de kans kregen om te herstellen.

Het lichaam onthoudt wat jij probeert weg te stoppen

Trauma zit niet alleen in gedachten of herinneringen. Het zit vaak ook in het lichaam. In schouders die altijd gespannen zijn. In een zenuwstelsel dat nooit echt rust vindt. In automatisch scannen op de stemming van anderen. In dichtklappen tijdens conflicten. In paniek voelen zonder precies te begrijpen waarom.

Veel neurodivergente mensen raken gewend aan spanning. Zo gewend, dat ze pas merken hoe uitgeput ze zijn wanneer hun lichaam letterlijk stopt. En dan noemen we het ineens een burn out. Maar veel mensen ontdekken later dat hun lichaam al jarenlang signalen gaf. Dat hun zenuwstelsel al die tijd probeerde om hen veilig te houden.

Herstel begint vaak met begrijpen waar de pijn vandaan komt

Voor veel neurodivergente mensen begint herstel niet met harder werken aan zichzelf, maar juist met begrijpen. Begrijpen dat jarenlang aanpassen impact heeft. Dat chronische afwijzing sporen nalaat. Dat jouw zenuwstelsel niet “overdreven” reageert, maar jarenlang onder spanning heeft gestaan. Dat betekent niet dat alles ineens makkelijk wordt. Herstel is vaak langzaam en rommelig. Het vraagt opnieuw leren voelen waar je grenzen liggen. Leren herkennen wanneer je zenuwstelsel overbelast raakt. Leren dat rust noodzakelijk is en geen luxe.

En misschien nog wel het moeilijkste van alles: leren dat je niet eerst iemand anders hoeft te worden voordat je veiligheid, begrip of zachtheid verdient. Veel neurodivergente mensen hebben jarenlang geleerd zichzelf kleiner te maken om geaccepteerd te worden.

Herstel begint vaak op het moment dat je langzaam ontdekt dat je misschien nooit “te veel” bent geweest. Dat je vooral te lang hebt geprobeerd te passen in een omgeving die niet wist hoe ze met jouw brein moest omgaan.

Ik heb in het verleden donkere periodes gekend. Zwaarder, somberder, met meer zwaarte dan alleen vlakheid. Daar past het label persisterende depressieve stoornis bij en dat is niet uit de lucht gegrepen. Maar wat ik daarnaast herken, ook buiten die donkere fases om, is dat nothingness gevoel. Geen diepe wanhoop, maar ook geen echte levendigheid. Gewoon meh.

Wat is anhedonie?
Anhedonie betekent verminderd of afwezig plezier. Het is geen diagnose op zichzelf, maar een symptoom. Het gaat over het minder of niet kunnen ervaren van positieve gevoelens bij dingen die normaal gesproken iets zouden geven.

Anhedonie is een kernsymptoom van depressie en kan daar nadrukkelijk onderdeel van zijn. Wanneer somberheid, verminderde energie en verlies van interesse samenkomen, kan dat passen binnen een depressieve stoornis. Tegelijkertijd kan anhedonie ook voorkomen bij langdurige stress, autistische burn out, ADHD, trauma, lichamelijke uitputting of chronische overbelasting. Het feit dat je weinig plezier ervaart, betekent dus niet automatisch dat het uitsluitend depressie is. Het vraagt om een bredere blik.

Sociale anhedonie en algemene anhedonie
Soms gaat anhedonie vooral over activiteiten. Hobby’s voelen leeg. Muziek raakt niet. Series doen niets. Dat wordt ook wel algemene anhedonie genoemd.

Maar er bestaat ook sociale anhedonie. Dan voel je weinig beloning in contact met anderen. Gesprekken kosten energie maar geven weinig warmte terug. Je zit bij mensen van wie je houdt, maar het gevoel blijft vlak. Dat kan extra verwarrend zijn, omdat we sociale verbondenheid vaak zien als vanzelfsprekende bron van positieve energie.

Bij neurodivergente mensen kan dat nog complexer liggen. Als sociaal contact sowieso veel energie kost en het beloningssysteem minder respons geeft, kan het lijken alsof je afstandelijk bent geworden, terwijl er eigenlijk sprake is van uitputting of ontregeling.

Motivatie is niet hetzelfde als plezier
Wat vaak door elkaar wordt gehaald, is motivatie en beloning. Je kunt iets doen omdat het moet of omdat je weet dat het verstandig is. Dat betekent niet dat je er ook plezier of voldoening uit haalt.

Bij anhedonie zit juist dat beloningsstuk vast. Je brein geeft minder respons op prikkels die normaal als positief worden ervaren. Dat kan te maken hebben met depressie, maar ook met ontregeling van dopamine, langdurige stress of een zenuwstelsel dat in overlevingsstand staat. Zeker bij ADHD kan dat extra zichtbaar worden, omdat motivatie daar sterk samenhangt met directe beloning.

Hoe het voor mij voelt
Bij mij gaat dit gevoel vaak samen met lichamelijke onrust. Mijn lijf staat aan, mijn hoofd zoekt iets om te doen, maar niets voelt aantrekkelijk genoeg om echt te starten. Ik kan achter mijn bureau zitten met een lijst vol ideeën en taken, en toch voelt alles net niet haalbaar, net niet interessant, net niet belonend genoeg.

Dat lichamelijke stuk is voor mij essentieel. Het is niet alleen mentaal. Het zit in mijn borst, in mijn ademhaling, in een soort innerlijke spanning. Alsof mijn systeem geactiveerd is, maar nergens naartoe kan. Als ik dan ga gamen of iets anders doe, is dat vaak meer bezigheid dan plezier. Het vult tijd, maar het geeft geen echte spark.

Waarom het snel onder depressie valt
In therapie wordt verlies van plezier vaak automatisch gekoppeld aan depressie. Dat is logisch, omdat anhedonie een belangrijk diagnostisch criterium is. Maar wanneer iemand al bekend is met sombere periodes, kan de reflex ontstaan om elk moment van vlakheid opnieuw als depressie te labelen.

Dat kan kloppen. Maar het kan ook maken dat andere factoren onderbelicht blijven, zoals overbelasting, burn out, hormonale veranderingen, medicatie, slaaptekort of langdurige stress. Zeker bij mensen met autisme en ADHD wordt het bredere plaatje niet altijd direct meegenomen.

Een precieze vraag kan dan helpen: is dit somberheid, of is dit vooral het wegvallen van beloning in een overbelast systeem?

Wanneer is het een signaal?
Voor mij is de meh fase vaak een waarschuwingslampje. Zeker als het samengaat met lichamelijke onrust, vermoeidheid of het gevoel dat zelfs betekenisvolle momenten niets meer doen. Het kan een teken zijn dat mijn draagkracht lager is dan mijn belasting.

Dat betekent niet dat het altijd onschuldig is. Als het langdurig aanhoudt, als het samenvalt met hopeloosheid, negatieve gedachten of verlies van functioneren, dan verdient het professionele aandacht. Het hoeft geen of-of verhaal te zijn. Het kan ook én depressie én overbelasting zijn.

Functioneren is niet hetzelfde als floreren
Wat ik zelf heb moeten leren, is dat functioneren niet automatisch betekent dat het goed gaat. Als je alles doet wat moet, maar weinig ervaart, dan is dat informatie over je systeem. Niet als oordeel. Niet als diagnose. Maar als signaal.

Anhedonie is voor mij geen vaststaand etiket, maar een woord dat helpt om preciezer te kijken naar wat er gebeurt. Niet om iets weg te verklaren. Niet om iets groter te maken dan het is. Maar om het niet automatisch onder één noemer te schuiven.

Reflectie
Herken jij dat vlakke gevoel, waarin je wel doorgaat maar weinig ervaart? En als je eerlijk kijkt, wat zegt dat dan over jouw energie, jouw belasting en jouw binnenwereld op dit moment?