• Voorbeelden delen
  Als iemand iets vertelt, reageren wij vaak met een verhaal uit ons eigen leven. Niet om het gesprek over te nemen, maar juist om te laten zien: ik snap wat je bedoelt, ik herken het. Voor veel neurotypische mensen voelt dat alsof je het gesprek kaapt of het terug naar jezelf trekt. Voor ons is het een vorm van erkenning.
• Rechtstreeks formuleren
  Veel ND’ers zeggen dingen direct, zonder omhaal. Niet omdat we bot willen zijn, maar omdat we zo communiceren. Voor de ander kan dat hard of ongevoelig overkomen, terwijl er juist eerlijkheid en openheid achter zit.
• Weinig oogcontact
  Voor sommigen van ons is oogcontact pijnlijk of afleidend. We luisteren beter als we niet steeds iemand hoeven aan te kijken. Maar dit wordt vaak geïnterpreteerd als ongeïnteresseerd of respectloos. Terwijl het tegendeel waar is: juist door niet te kijken, kunnen we beter opnemen wat je zegt.
• Veel details delen
  Wanneer we enthousiast of hypergefocust zijn, delen we vaak álle details. Voor de ander kan dat voelen als te veel of als afdwalend. Voor ons is het juist hoe we betekenis opbouwen en betrokkenheid tonen.

Deze verschillen lijken klein, maar ze maken groot verschil in hoe we elkaar begrijpen of misverstaan.

Hoe snel misverstanden ontstaan

Het pijnlijke is dat dit soort misverstanden diep ingrijpt in contact. Waar wij oprecht nieuwsgierig zijn, horen anderen een oordeel. Waar wij door herkenning een voorbeeld geven, voelt de ander zich overschaduwd. Waar wij luisteren zonder oogcontact, denkt de ander dat we er niet bij zijn.

Het gevolg: we leren soms dat we beter kunnen zwijgen, ons aanpassen, of onszelf censureren. Maar daarmee gaat juist de kans verloren op écht contact en verbinding.

Wat écht helpt

Praktische aanpassingen zijn welkom, maar ze maken het verschil niet als de houding erachter ontbreekt. Wat echt helpt is:

• Nieuwsgierigheid zien voor wat het is. Een vraag is meestal gewoon een vraag.
• Voorbeelden niet zien als egoïsme, maar als erkenning.
• Niet aannemen dat er een oordeel of desinteresse achter zit.
• Besef dat communicatie voor ND vaak meer energie kost. Een beetje geduld kan veel spanning wegnemen.
• Echt luisteren. Niet alleen horen wat iemand zegt, maar ook openstaan voor waarom en hoe het gezegd wordt.

Van goedbedoeld naar betekenisvol

Een lamp uitdoen kan fijn zijn. Maar wat mij écht helpt, is als iemand de moeite neemt om mijn manier van communiceren serieus te nemen. Als iemand niet schrikt van mijn vragen, maar ze beantwoordt. Als iemand mijn voorbeeld niet ziet als egoïsme, maar als erkenning. Als iemand doorvraagt in plaats van afwijst.

Het verschil tussen rekening houden en echt luisteren is groot. Rekening houden gaat over zichtbare gebaren. Echt luisteren gaat over begrijpen, respecteren en ruimte geven.

Rekening houden is aardig. Echt luisteren is waardevol.

Dat heeft vaak te maken met object permanence.

Wat is object permanence
Object permanence is het vermogen om dingen mentaal aanwezig te houden, ook als je ze niet ziet, hoort of direct ervaart. Bij de meeste mensen werkt dit grotendeels automatisch.

Bij veel neurodivergente mensen werkt dit anders. Niet afwezig, maar minder vanzelfsprekend en sterk afhankelijk van zicht, context en prikkels.

Dat betekent niet dat iets onbelangrijk is. Het betekent dat het brein minder goed vasthoudt wat niet actief wordt waargenomen.

Object permanence gaat over meer dan spullen
Vaak wordt object permanence uitgelegd aan de hand van spullen, maar het speelt op veel meer vlakken.

Het kan gaan over:

• taken
• afspraken
• administratie
• mensen
• vriendschappen
• relaties
• plannen
• zelfzorg

Alles wat niet zichtbaar, hoorbaar of actief aanwezig is, kan uit beeld verdwijnen.

Hoe dit eruit kan zien in het dagelijks leven
Bij spullen:

• een keukenkast vol producten die over datum zijn
• dingen opnieuw kopen omdat je vergeten was dat je ze al had
• spullen wegleggen “op een veilige plek” en ze nooit meer terugvinden

Een bekend voorbeeld is iemand die bewust geen deurtjes op haar keukenkastjes heeft. Niet omdat dat mooier is, maar omdat zicht nodig is. Door te zien wat er is, blijft het aanwezig in het hoofd. Zo voorkom je dat dingen verdwijnen, letterlijk en figuurlijk.

Dat is geen slordigheid. Dat is een aanpassing aan hoe het brein werkt.

Object permanence en taken
Taken verdwijnen net zo makkelijk als spullen.

Een taak die niet urgent is, zakt weg. Niet omdat je hem niet belangrijk vindt, maar omdat hij geen prikkel geeft. Pas als er druk ontstaat, een deadline of een herinnering van buitenaf, komt hij weer omhoog.

Dat verklaart waarom veel mensen zeggen:
“Ik wist het wel, maar het was gewoon weg.”

Object permanence en relaties
Dit onderwerp wordt extra beladen als het over mensen gaat.

Veel neurodivergente mensen herkennen dit in vriendschappen. Niet omdat die vriendschappen niet belangrijk zijn, maar omdat als er geen actief contact is, iemand minder aanwezig is in het hoofd.

Dat kan betekenen:

• je denkt niet automatisch aan appen
• je mist iemand pas als je contact hebt
• je reageert warm en betrokken in het moment
• maar het initiatief lijkt ongelijk verdeeld

Voor de buitenwereld kan dat voelen als: het moet altijd van één kant komen.

Persoonlijke observatie
Wat ik bij mezelf herken, is dat dit effect heeft gehad op vriendschappen. Er zijn vriendschappen stukgelopen omdat het voor de ander voelde alsof het initiatief altijd bij hen lag. Dat doet pijn, juist omdat het niets zegt over hoe belangrijk iemand voor mij is.

Daarom benoem ik dit vaak vrij vroeg. Dat het geen onwil is als iemand niets van me hoort. En ook geen excuus of afschuiven op een diagnose. Het is een beschrijving van hoe mijn hoofd werkt. Ik probeer dat te ondervangen met hulpmiddelen, zoals herinneringen in mijn telefoon bij belangrijke momenten, verjaardagen of spannende afspraken. Omdat ik het wél belangrijk vind.

Maar ja, soms gaat het alsnog mis. En dat zegt niets over iemands waarde voor mij, alleen iets over de manier waarop mijn brein informatie vasthoudt.

Waarom dit niets zegt over interesse of betrokkenheid
Vergeten is niet hetzelfde als niet geven om. Dat onderscheid is cruciaal.

Veel neurodivergente mensen voelen verbinding sterk in het moment. Ze zijn oprecht aanwezig, warm en betrokken. Alleen werkt het vasthouden en vooruitdenken anders.

Dat vraagt uitleg en afstemming, geen oordeel.

Object permanence en stress
Onder stress wordt object permanence vaak zwakker. Het brein focust op het directe nu. Alles wat niet acuut is, verdwijnt.

Dat verklaart waarom mensen:

• in rustige periodes dingen goed bijhouden
• onder druk alles vergeten
• pas reageren als iets urgent wordt

Stress vernauwt. Het motiveert niet.

De link met executieve functies
Object permanence en executieve functies zijn nauw verbonden. Als overzicht, planning en werkgeheugen onder druk staan, verdwijnen dingen sneller uit beeld.

Dat kan een vicieuze cirkel worden:
vergeten
schaamte
harder proberen
meer stress
nog meer vergeten

Wat helpt wél
Niet harder onthouden, maar zicht en structuur creëren.

Wat vaak helpt:

• belangrijke dingen zichtbaar laten
• reminders automatiseren
• vaste routines koppelen aan momenten
• spullen niet wegstoppen maar positioneren
• afspraken direct vastleggen

Dit zijn geen trucjes. Dit zijn ondersteunende structuren.

Wat helpt de omgeving
Voor de omgeving helpt het om te beseffen dat vergeten niet persoonlijk is.

Helpend zijn:

• duidelijkheid
• herhaling zonder verwijt
• samen afspraken vastleggen
• ruimte laten voor hulpmiddelen

Niet: “je moet er gewoon aan denken.”
Wel: “hoe kunnen we dit samen zo inrichten dat het werkt.”

Eindvraag voor de lezer
Wat zou er veranderen als we vergeten niet zien als gebrek aan aandacht of inzet, maar als een andere manier waarop een brein toegang heeft tot wat belangrijk is?

Maar wat niet werd getest, was wat er gebeurt tussen horen en begrijpen.

Voor veel neurodivergente mensen zit daar precies het verschil.

Niet slechthorend, maar traag in begrijpen

Iemand verwoordde het ooit perfect:

“Ik ben niet slechthorend. Ik ben traag in het begrijpen van wat er gezegd wordt. Ik draai nog op Windows 7. Geef me even.”

Die zin bleef hangen omdat hij voor mij zó herkenbaar is.

Niet omdat er iets kapot is. Niet omdat ik niet luister. Maar omdat mijn brein meer tijd nodig heeft om te schakelen, te verwerken en informatie op de juiste plek te leggen.

Wat van buitenaf vaak lijkt op stilte, afwezigheid of desinteresse, is van binnen juist actief verwerken.

Dat verschil wordt ontzettend vaak verkeerd begrepen.

Een alledaags voorbeeld dat groter voelt dan het lijkt

Mijn dochter zegt: “Mama.” Ik ben bezig met iets. Denken, lezen, typen, opruimen, focussen. Niet eens altijd diep geconcentreerd, maar mijn aandacht zit ergens anders. Ik hoor haar stem wel. Echt. Alleen gebeurt er daarna nog van alles voordat ik kan reageren.

Mijn brein moet eerst registreren dat iemand mij aanspreekt. Daarna moet ik loskomen van waar ik mee bezig ben. Vervolgens moeten de woorden betekenis krijgen, moet ik schakelen naar het gesprek en pas daarna komt mijn reactie. Dat proces duurt soms een paar seconden. Soms tien. Soms langer als ik overprikkeld ben of heel diep in mijn focus zit. Van buiten zie je alleen dat ik niet meteen antwoord geef. En juist daar ontstaan vaak misverstanden.

Mensen denken al snel:

• dat je niet luistert
• dat je hen negeert
• dat je ongeïnteresseerd bent
• of dat je “ergens anders zit”

Terwijl je brein in werkelijkheid juist hard aan het werk is.

Auditieve verwerkingsproblemen gaan niet over je oren

Veel neurodivergente mensen herkennen auditieve verwerkingsproblemen. Daarbij ligt het probleem niet bij het horen van geluid, maar bij het verwerken ervan. Het geluid komt binnen. Alleen de betekenis volgt later. Dat kan zich op allerlei manieren uiten:

• automatisch “wat?” zeggen
• iemand pas begrijpen nadat diegene is uitgepraat
• moeite hebben met gesprekken in drukke ruimtes
• informatie missen als meerdere mensen tegelijk praten
• pas later beseffen wat iemand eigenlijk bedoelde

Soms antwoord je zelfs al op een vraag nadat je eerst “wat?” hebt gezegd. Niet omdat je ineens tóch hoorde wat er gezegd werd, maar omdat je brein in de tussentijd de informatie alsnog heeft verwerkt. Dat is voor veel mensen lastig te begrijpen, omdat het van buiten tegenstrijdig lijkt.

Maar voor veel neurodivergente mensen is dit dagelijkse realiteit.

Vertraagde informatieverwerking betekent niet dat je minder begrijpt

Een ander belangrijk stuk hierin is vertraagde informatieverwerking, ook wel processing speed genoemd. Dat betekent niet dat iemand minder intelligent is of dingen niet begrijpt. Het betekent dat het brein meer tijd nodig heeft om informatie te ordenen en er een reactie aan te koppelen. Dat verschil is belangrijk.

We leven in een maatschappij waarin snelheid vaak wordt gekoppeld aan slimheid, betrokkenheid of sociale vaardigheden. Wie snel antwoordt, wordt gezien als alert. Wie stilte nodig heeft, wordt al snel gezien als onzeker, afwezig of ongeïnteresseerd.

Maar sommige breinen werken anders. Niet minder. Anders.

Bij veel neurodivergente mensen kost mondelinge communicatie extra verwerkingstijd, zeker:

• bij onverwachte vragen
• tijdens discussies
• in drukke ruimtes
• bij emoties
• of wanneer meerdere prikkels tegelijk binnenkomen

En hoe meer prikkels er zijn, hoe langer het verwerken soms duurt.

Aandacht schakelen kost energie

Vooral bij ADHD speelt aandachtsschakelen vaak een grote rol. Veel mensen denken bij ADHD aan snel afgeleid zijn, maar vergeten dat aandacht ook juist heel erg kan vastzitten. Als ik ergens mee bezig ben, zit mijn brein daar vaak volledig in. Niet expres. Dat gebeurt gewoon. Wanneer iemand dan ineens iets tegen me zegt, moet mijn aandacht als het ware eerst losgetrokken worden van waar ik zat. Daarna moet mijn brein schakelen naar nieuwe informatie. Dat klinkt simpel, maar dat schakelmoment kost energie en tijd.

Van buiten zie je misschien alleen een paar seconden stilte. Van binnen voelt het alsof je brein nog bezig is met remmen terwijl de buitenwereld alweer verwacht dat je antwoord geeft.

Bij autisme komt vaak alles tegelijk binnen

Bij autisme speelt daarnaast sensorische filtering vaak een grote rol. Veel neurotypische breinen filteren automatisch achtergrondinformatie weg. Een zoemende koelkast, pratende mensen verderop, beweging in je ooghoek, muziek op de achtergrond. Dat verdwijnt grotendeels naar de achtergrond.

Bij autistische breinen lukt dat filteren vaak minder automatisch. Daardoor komt alles tegelijk binnen:

• stemmen
• beweging
• licht
• achtergrondgeluiden
• lichamelijke signalen
• gedachten

Het brein moet vervolgens eerst bepalen wat belangrijk is en wat niet. Pas daarna ontstaat ruimte om echt te reageren.

Dat betekent ook dat een simpele vraag soms helemaal niet simpel voelt als er ondertussen nog tien andere dingen verwerkt moeten worden.

Waarom zoveel neurodivergente mensen twijfelen aan zichzelf

Ik denk dat daarom ook zoveel neurodivergente mensen ooit hun gehoor laten testen. Omdat je gaat twijfelen aan jezelf. Omdat je al jaren hoort:
“Je luistert niet.”
“Ik zei toch iets?”
“Waarom reageer je niet?”
“Hallo?”

Op een gegeven moment ga je geloven dat er iets mis moet zijn met je oren. Terwijl het probleem vaak helemaal niet bij het horen zit. Maar bij de snelheid waarmee informatie verwerkt wordt.

En eerlijk? Alleen dat inzicht kan al enorm veel rust geven.

Voor de buitenwereld: geef ons even tijd

Als je iemand aanspreekt die neurodivergent is, helpt het vaak enorm als je:

• eerst iemands naam noemt
• even wacht
• niet meteen herhaalt
• stilte niet direct invult
• begrijpt dat verwerking tijd kost

Die stilte betekent meestal niet dat iemand je negeert. Vaak betekent het juist dat iemand probeert écht te luisteren. Niet ieder brein reageert binnen twee seconden. En dat hoeft ook niet.

Sommige systemen draaien nu eenmaal nog op Windows 7.

Geef ons even.

Veel neurodivergente mensen krijgen dat regelmatig te horen. Vaak omdat ze rust nodig hebben, zich terugtrekken na sociale momenten of snel overprikkeld raken. Maar dat is niet hetzelfde als introvert zijn.

Bij autisme en ADHD worden persoonlijkheid, prikkelverwerking en herstelbehoefte vaak door elkaar gehaald. Daardoor herkennen veel mensen zichzelf niet volledig in het label dat ze krijgen. Of ze denken jarenlang dat ze introvert zijn, terwijl er eigenlijk iets anders speelt.

Wat betekent introvert eigenlijk?

Introversie gaat over waar je meestal energie van krijgt.

Introverte mensen voelen zich vaak prettig bij kleinere groepen, diepere gesprekken en tijd alleen. Alleen zijn voelt voor hen vaak herstellend en prettig. Niet omdat ze mensen haten of sociaal ongemakkelijk zijn, maar omdat hun energie sneller leegloopt in veel sociale interactie.

Dat betekent trouwens niet dat introverte mensen niet sociaal kunnen zijn. Veel introverte mensen houden juist enorm van contact. Alleen meestal in een andere vorm of dosering.

Wat betekent extrovert?

Extroverte mensen krijgen vaak energie van interactie, dynamiek en contact met anderen. Samen zijn voelt activerend. Gesprekken, spontane ideeën en sociale situaties kunnen juist energie geven in plaats van kosten. Extroverte mensen denken ook vaker hardop en verwerken dingen in interactie met anderen.

Maar ook extroverte mensen kunnen moe worden van drukte of overprikkeld raken. Het betekent niet automatisch dat iemand altijd sociaal wil zijn of voortdurend “aan” staat.

En wat zit ertussenin?

Veel mensen zijn ambivert. Dat betekent dat iemand eigenschappen van zowel introversie als extraversie heeft. De behoefte aan contact of juist rust hangt dan sterk af van de situatie, de omgeving, het energieniveau of de mensen met wie iemand is.

En eerlijk gezegd denk ik dat veel neurodivergente mensen zichzelf hier eerder in herkennen.

Want hoe sociaal je bent, zegt niet automatisch iets over hoeveel prikkels jouw brein aankan.

Waarom autisme en ADHD vaak worden verward met introversie

Hier gaat het vaak mis. Veel autistische en ADHD mensen hebben veel hersteltijd nodig. Niet omdat ze geen behoefte hebben aan mensen, maar omdat hun brein meer informatie tegelijk verwerkt. Geluiden, gesprekken, gezichtsuitdrukkingen, verwachtingen, lichten, achtergrondgeluiden, lichaamstaal, schakelen tussen onderwerpen. Alles komt harder of minder gefilterd binnen. Daardoor kost sociaal contact vaak meer energie.

En dus trekken mensen zich terug. Van buitenaf lijkt dat op introversie. Maar dat hoeft het helemaal niet te zijn.

Ontprikkelen is niet hetzelfde als opladen

Dit onderscheid mist bijna altijd in gesprekken over introvert en extrovert. Veel neurodivergente mensen zoeken rust omdat hun systeem overbelast raakt. Dat heet ontprikkelen. Ontprikkelen betekent eigenlijk: zorgen dat je brein tijdelijk minder input krijgt, zodat je zenuwstelsel kan herstellen van alle informatie die binnenkwam.

Dat kan betekenen:

• stilte zoeken
• alleen zijn
• minder praten
• in een donkere ruimte zitten
• geen verwachtingen meer aankunnen
• jezelf afsluiten van geluid of mensen

Van buiten ziet dat eruit als “iemand die graag alleen is”. Maar van binnen voelt het vaak anders. Introvert opladen voelt voedend. Ontprikkelen voelt noodzakelijk.

Dat verschil is belangrijk.

Je kunt sociaal zijn én snel overprikkeld raken

Dat is iets wat veel mensen lastig vinden om te begrijpen. Je kunt autistisch zijn en heel graag mensen om je heen willen. Je kunt ADHD hebben en energie krijgen van gesprekken, humor en spontane interactie. Je kunt sociaal, enthousiast en aanwezig zijn.

En tóch rust nodig hebben daarna. Niet omdat je stiekem introvert bent, maar omdat je brein harder werkt tijdens sociale interactie.

Dat herken ik zelf ook sterk.Lange tijd dacht ik dat ik introvert was, omdat mijn autisme zoveel rust nodig leek te hebben. Maar hoe veiliger ik me voel, hoe meer ik merk dat ik juist heel sociaal ben. Ik praat graag. Ik hou van verbinding. Ik krijg energie van fijne gesprekken en samen zijn met de juiste mensen. Mijn behoefte aan rust kwam niet alleen voort uit persoonlijkheid, maar ook uit overbelasting.

Chronische vermoeidheid maakt dit nog ingewikkelder

In mijn geval speelt chronische vermoeidheid ook een grote rol. Daardoor loopt “waar krijg ik energie van?” en “wat kan mijn lichaam aan?” voortdurend door elkaar heen.

Soms wil ik sociaal zijn, verbinding opzoeken of iets ondernemen, maar trekt mijn lichaam de grens voordat ik dat zelf wil. Dat kan verwarrend zijn. Ook omdat de buitenwereld dat vaak alsnog ziet als introversie of terugtrekken. Maar vermoeidheid zegt niets over wie je bent als persoon. Het zegt iets over beschikbare energie.

Misschien is de vraag te simpel

Misschien zijn sommige mensen duidelijk introvert of extrovert. Maar veel mensen passen niet volledig in één hokje. Zeker neurodivergente mensen niet.

Misschien is de betere vraag niet: “Ben ik introvert of extrovert?”

Maar:

• Waar krijg ik energie van?
• Wat kost mij energie?
• Wanneer voel ik me veilig genoeg om mezelf te zijn?
• Heb ik rust nodig omdat ik wil herstellen, of omdat ik echt graag alleen ben?

Dat verschil kan veel duidelijk maken. Vooral richting jezelf.

Niet iedereen met autisme, ADHD of een andere vorm van neurodivergentie ontwikkelt trauma. Dat is belangrijk om duidelijk te zeggen. Neurodivergentie is geen trauma. Het is geen defect. Geen beschadiging. Geen stoornis die “gerepareerd” moet worden. Maar wanneer je jarenlang leeft in een wereld die jouw signalen verkeerd leest, jouw grenzen niet begrijpt en jouw behoeften wegwuift, laat dat vaak wel sporen achter.

Soms zichtbaar.
Vaak onzichtbaar.

Niet één wond, maar honderden kleine sneetjes

Veel laat gediagnosticeerde neurodivergente volwassenen dragen geen herinnering aan één groot moment waarop alles misging. Wat ze wel dragen, is een opeenstapeling van kleine ervaringen die hun zenuwstelsel langzaam hebben gevormd.

Steeds gecorrigeerd worden.
Steeds het gevoel hebben dat je tekortschiet.
Niet begrijpen waarom simpele dagelijkse dingen zoveel energie kosten.
Het idee krijgen dat jij degene bent die “moeilijk doet”.

Voor kinderen met ADHD begint dat vaak al vroeg. Ze krijgen gemiddeld veel meer negatieve feedback dan andere kinderen. “Zit stil.” “Doe eens normaal.” “Waarom luister je nooit?” “Waarom ben je alweer afgeleid?” Bij autisme zie je vaak een ander patroon. Daar zit de belasting vaker in sociale verwarring, overprikkeling en voortdurend moeten aanpassen aan verwachtingen die niet vanzelf voelen. Veel neurodivergente kinderen leren daardoor al jong dat hun natuurlijke reacties blijkbaar niet goed zijn. Dat ze zichzelf moeten aanpassen om geaccepteerd te worden. En wanneer je dat jarenlang doet, laat dat sporen achter. Ook als niemand het aan de buitenkant ziet.

Wanneer aanpassen een overlevingsmechanisme wordt

Veel neurodivergente mensen leren zichzelf aan om te maskeren. Ze observeren anderen en kopiëren gedrag. Ze leren sociale scripts uit hun hoofd. Ze dwingen zichzelf oogcontact te maken. Ze onderdrukken stims. Ze lachen op de juiste momenten. Ze worden extreem zelfstandig. Of juist extreem aangepast. Van buiten lijkt dat vaak alsof iemand “goed functioneert”. Van binnen kost het vaak enorm veel energie.

Maskeren wordt vaak gezien als iets sociaal, maar voor veel mensen gaat het veel dieper. Het wordt een manier om afwijzing, schaamte of conflicten te voorkomen. Een manier om veilig te blijven. En hoe langer iemand dat doet, hoe moeilijker het soms wordt om nog te voelen waar het masker stopt en de persoon zelf begint. Dat is ook waarom veel laat gediagnosticeerde mensen na hun diagnose niet alleen opluchting voelen, maar ook verdriet. Verdriet om hoeveel energie het heeft gekost om jarenlang iemand te proberen zijn die ze nooit echt waren.

Autisme, ADHD en trauma lopen soms door elkaar heen

Dat maakt dit onderwerp ingewikkeld. Autisme en ADHD zijn neurotypes. Trauma ontstaat door ervaringen. Toch is de overlap soms groot. Langdurige stress heeft invloed op het zenuwstelsel. Daardoor kunnen trauma reacties en neurodivergente kenmerken op elkaar lijken. Denk aan hyperalertheid, concentratieproblemen, emotionele ontregeling, moeite met grenzen voelen, overprikkeling of voortdurend “aan” staan. Voor veel mensen wordt het daardoor lastig om te onderscheiden wat bij hun neurodivergentie hoort en wat ontstaan is door jarenlange stress of onveiligheid.

Sommige mensen ontdekken pas op volwassen leeftijd hoeveel van hun gedrag eigenlijk een reactie was op hun omgeving.

Ben ik perfectionistisch omdat dat bij mij hoort?
Of omdat fouten maken vroeger onveilig voelde?

Ben ik sociaal aangepast omdat ik dat prettig vind?
Of omdat ik geleerd heb dat afwijzing pijn doet?

Dat soort vragen kunnen behoorlijk confronterend zijn.

Waarom zoveel neurodivergente mensen zich herkennen in CPTSD

De laatste jaren wordt er steeds vaker gesproken over de link tussen neurodivergentie en CPTSD, complexe posttraumatische stressstoornis. Online zie je soms uitspraken voorbij komen dat iedere laat gediagnosticeerde neurodivergente persoon CPTSD zou hebben. Dat is te zwart wit. Niet iedere neurodivergente persoon heeft trauma. En niet iedere vorm van uitputting of overprikkeling is een traumareactie.

Toch is het niet vreemd dat veel mensen zich herkennen in beschrijvingen van CPTSD. Vooral dingen zoals constante alertheid, diepgewortelde schaamte, sociale angst, moeite met ontspannen, emotionele flashbacks of het gevoel fundamenteel “verkeerd” te zijn, komen opvallend vaak terug in verhalen van laat gediagnosticeerde neurodivergente volwassenen. Niet omdat neurodivergentie zelf trauma is. Maar omdat jarenlang leven in onbegrip, afwijzing of chronische overbelasting diepe littekens kan achterlaten. Soms niet door één grote wond. Maar door honderden kleine sneetjes die nooit echt de kans kregen om te herstellen.

Het lichaam onthoudt wat jij probeert weg te stoppen

Trauma zit niet alleen in gedachten of herinneringen. Het zit vaak ook in het lichaam. In schouders die altijd gespannen zijn. In een zenuwstelsel dat nooit echt rust vindt. In automatisch scannen op de stemming van anderen. In dichtklappen tijdens conflicten. In paniek voelen zonder precies te begrijpen waarom.

Veel neurodivergente mensen raken gewend aan spanning. Zo gewend, dat ze pas merken hoe uitgeput ze zijn wanneer hun lichaam letterlijk stopt. En dan noemen we het ineens een burn out. Maar veel mensen ontdekken later dat hun lichaam al jarenlang signalen gaf. Dat hun zenuwstelsel al die tijd probeerde om hen veilig te houden.

Herstel begint vaak met begrijpen waar de pijn vandaan komt

Voor veel neurodivergente mensen begint herstel niet met harder werken aan zichzelf, maar juist met begrijpen. Begrijpen dat jarenlang aanpassen impact heeft. Dat chronische afwijzing sporen nalaat. Dat jouw zenuwstelsel niet “overdreven” reageert, maar jarenlang onder spanning heeft gestaan. Dat betekent niet dat alles ineens makkelijk wordt. Herstel is vaak langzaam en rommelig. Het vraagt opnieuw leren voelen waar je grenzen liggen. Leren herkennen wanneer je zenuwstelsel overbelast raakt. Leren dat rust noodzakelijk is en geen luxe.

En misschien nog wel het moeilijkste van alles: leren dat je niet eerst iemand anders hoeft te worden voordat je veiligheid, begrip of zachtheid verdient. Veel neurodivergente mensen hebben jarenlang geleerd zichzelf kleiner te maken om geaccepteerd te worden.

Herstel begint vaak op het moment dat je langzaam ontdekt dat je misschien nooit “te veel” bent geweest. Dat je vooral te lang hebt geprobeerd te passen in een omgeving die niet wist hoe ze met jouw brein moest omgaan.

En toch verandert de sfeer soms meteen. De ander reageert kortaf. Of defensief. Of met een blik die zegt dat ik iets verkeerd heb gedaan. Alsof ik een fout heb aangewezen in plaats van een vraag heb gesteld.

Dat blijft me verbazen. Niet een beetje, maar echt oprecht. Want in mijn hoofd werkt dat totaal anders.

Als ik een vraag stel, betekent dat één ding. Ik begrijp iets niet. Of ik wil het beter begrijpen. Dat is alles.

Ik stel geen vragen om iemand onderuit te halen. Ik stel ze ook niet om slim over te komen. Sterker nog, vragen stellen betekent vaak juist dat je toegeeft dat je iets niet weet. Voor mij is dat heel normaal. Als er informatie ontbreekt, vraag ik ernaar. Zo simpel is het.

Veel neurodivergente mensen herkennen dat. Een uitleg geeft rust. Als je de logica kent, kun je een situatie plaatsen. Dan wordt iets voorspelbaar. Begrijpelijk. Hanteerbaar.

Maar “omdat het zo hoort” voelt voor mij niet als een antwoord. Dat voelt als een halve puzzel.

Ik heb ooit een gesprek gehad waarin ik een vraag stelde over iets praktisch. Iets waarvan de ander vond dat het vanzelfsprekend was. Hij reageerde met: “Dat is toch logisch? Dat had je zelf wel kunnen bedenken.”

Ik weet nog dat ik daar zat en dacht: maar als het voor mij logisch was geweest, had ik de vraag niet gesteld.

Dat is precies het punt. Mensen stellen meestal geen vragen voor de grap. Als iemand vraagt, ontbreekt er informatie.

Toch lijkt dat in communicatie vaak anders te landen.

Er bestaat een theorie binnen autismeonderzoek die dit mooi beschrijft. De zogenaamde double empathy problem, beschreven door Damian Milton. Het idee daarachter is dat communicatieproblemen tussen autistische en niet autistische mensen niet simpelweg ontstaan omdat één groep “slechter” communiceert. Het ontstaat omdat beide groepen een andere manier van betekenis geven hebben.

Autistische mensen begrijpen autistische communicatie vaak prima. Neurotypische mensen begrijpen elkaar ook prima. Maar zodra die twee stijlen elkaar kruisen, ontstaan er misverstanden.

Een vraag is daar een goed voorbeeld van.

In mijn beleving is een vraag een manier om informatie te verzamelen. Data. Ik wil het systeem begrijpen. Als ik de logica ken, kan ik het volgen.

Maar voor veel mensen heeft een vraag een andere lading. Een vraag kan voelen als een beoordeling. Of als een vorm van verantwoording. Zeker als iemand vraagt: “Waarom heb je dat zo gedaan?”

Dan hoort de ander misschien: vind je dat ik het verkeerd heb gedaan?

Dat verschil in interpretatie kan een hele communicatie laten ontsporen.

Ik merk dat verschil ook wanneer ik met andere neurodivergente mensen praat. Als ik daar een vraag stel, krijg ik meestal gewoon een uitleg. Soms zelfs een enthousiast verhaal over hoe iemand tot een idee is gekomen. Het voelt bijna vanzelfsprekend dat een vraag nieuwsgierigheid betekent.

En eerlijk gezegd vind ik dat ook een mooie kant van die manier van communiceren. Je mag nieuwsgierig zijn. Je mag doorvragen. Je mag willen begrijpen hoe iets werkt.

Maar als je vaak merkt dat jouw vragen verkeerd worden geïnterpreteerd, kan dat ook iets met je doen.

Ik ken genoeg mensen die daardoor minder vragen zijn gaan stellen. Die knikken terwijl ze iets eigenlijk niet begrijpen. Die doen alsof iets duidelijk is, omdat ze geen zin hebben in de reactie die volgt als ze weer een vraag stellen.

Dat is een vorm van aanpassen. Van maskeren.

Niet omdat je geen vragen meer hebt. Maar omdat het veiliger voelt om ze niet te stellen.

Dat is zonde. Want nieuwsgierigheid is geen probleem. Het is een kracht. Vragen stellen betekent dat je betrokken bent. Dat je wilt snappen hoe iets werkt, in plaats van het zomaar te volgen.

Tegelijk is communicatie altijd wederkerig. Toon speelt een rol. Timing speelt een rol. Een vraag kan kil overkomen als je hem zonder context stelt. Dat gebeurt ook.

Maar het helpt als we ons realiseren dat een vraag niet automatisch kritiek betekent.

Soms betekent een vraag gewoon precies wat het is.

Een vraag.

Misschien is het daarom interessant om eens stil te staan bij wat we eigenlijk horen wanneer iemand “waarom” zegt.

Horen we nieuwsgierigheid?
Of horen we kritiek?

En misschien nog een andere vraag.

Wat gebeurt er met iemand die vaak te horen krijgt dat zijn vragen stom zijn?

Blijft die persoon vragen stellen. Of leert die persoon uiteindelijk om stil te blijven.

Voor mij is het antwoord vrij duidelijk.

Nieuwsgierigheid is geen aanval. Het is een poging tot begrip.

Binnen Neurodivers Denken hoor ik het constant terug. Slapen is een ding. En niet op één manier, maar op allerlei verschillende manieren tegelijk.

In deze blog neem ik je mee in wat er vaak speelt, waarom het niet zwart wit is en hoe je er anders naar kunt kijken.

Waarom slaap vaak een probleem is

Bij neurodivergente mensen zie je vaak een combinatie van factoren:

• Een brein dat moeilijk afschakelt
• Een zenuwstelsel dat lang “aan” heeft gestaan
• Veel prikkelverwerking over de dag
• Een ander energie en slaapritme

Dat betekent dat slapen niet alleen gaat over moe zijn. Het gaat ook over kunnen vertragen. En juist dat is vaak lastig.

Hoe slaapproblemen eruit kunnen zien

Er is niet één patroon. Dit zijn dingen die veel voorkomen:

• Moeite met inslapen
• Vaak wakker worden
• Licht en onrustig slapen
• Heel lang slapen maar niet uitgerust zijn
• Overdag uitgeput, ’s avonds ineens energie
• Een hoofd dat juist druk wordt zodra het stil wordt

Belangrijk om te weten: één van deze dingen zegt nog niet zoveel. Maar als je er meerdere herkent, dan ontstaat er vaak een patroon.

Mijn eigen ervaring met slaap

Voor mij is slaap nooit “gewoon” geweest.

Ik heb periodes waarin ik 10 tot 12 uur per dag slaap. Dat roept vaak reacties op, maar mijn lichaam vraagt dat.

En dan ineens verandert het.

Dan word ik vroeg wakker. 7 of 8 uur. Klaarwakker. Terwijl ik geen ochtendmens ben. Dus verschuift mijn slaap en ga ik in de middag liggen.

Dat is niet ideaal. Maar het volgen van mijn lichaam werkt beter dan ertegenin gaan.

Inslapen blijft lastig.

Zodra het stil wordt, gaat mijn hoofd aan. Gesprekken herhalen zich. Gedachten schieten alle kanten op. Of ik zit ineens compleet in mijn hoofd een karakter uit te werken.

Alles behalve rust.

Doorslapen is ook geen vanzelfsprekendheid.

Ik word vaak wakker. En als mijn hoofd dan weer aangaat, ben ik het kwijt. Mijn slaap is licht en onrustig. Ik beweeg veel en kom niet echt diep tot rust.

Waarom één verklaring niet klopt

Online zie je vaak lijstjes met “als je dit hebt, betekent dat dat”. Dat klinkt logisch, maar klopt niet.

Dezelfde klacht kan verschillende oorzaken hebben.

Moe wakker worden kan komen door stress, maar ook door slechte slaapkwaliteit zoals bij insomnia of slaapapneu.

Snel in slaap vallen kan ontspanning zijn, maar ook uitputting.

Een energiepiek in de avond zie je vaak bij ADHD. Dat is geen fout, maar een ander ritme.

Het gaat dus niet om één symptoom, maar om het totaalplaatje.

Overlevingsstand en slapen

Veel neurodivergente mensen hebben lang in een soort overlevingsstand gestaan.

Altijd aanpassen
Altijd doorgaan
Altijd alert zijn

Je lichaam leert dan om “aan” te blijven staan.

Op het moment dat het stil wordt, komt er ruimte. En juist dan kan alles naar boven komen. Gedachten, spanning, onrust.

Dat maakt inslapen en doorslapen lastiger.

Wat kan helpen

Niet alles tegelijk. Niet perfect. Maar kleine aanpassingen kunnen verschil maken.

Kijk naar je overgangen
Ga niet van vol aan naar bed. Bouw af.

Laat je hoofd eerder leeglopen
Niet pas in bed. Maar daarvoor al.

Accepteer je ritme
Als jouw energie later op gang komt, kijk hoe je daar ruimte aan kunt geven.

Kijk naar patronen
Wanneer ben je moe, wanneer niet, wat gebeurt er in je hoofd en lijf.

En misschien het belangrijkste:

Stop met jezelf vergelijken met hoe slapen “hoort”.

Wanneer het goed is om verder te kijken

Blijven klachten aanhouden of word je structureel niet uitgerust wakker, dan is het verstandig om verder te kijken.

Slaapproblemen kunnen ook lichamelijke oorzaken hebben, zoals insomnia of slaapapneu.

Je hoeft het niet alleen uit te zoeken.

Slaap is geen falen

Als slapen voor jou moeilijk is, zegt dat niet dat je iets verkeerd doet.

Het zegt dat je systeem anders werkt.
En misschien ook dat het lang te veel heeft moeten dragen.

Herken jij jezelf hierin
En wat gebeurt er bij jou als het stil wordt?

Een geur kan al te veel zijn. Een structuur kan direct weerstand geven. Een kleine verandering in een vertrouwd gerecht kan genoeg zijn om het niet meer te kunnen eten. Niet omdat iemand het niet wil, maar omdat het lichaam simpelweg niet meewerkt.

Dat noemen we ARFID.

Wat ARFID is

ARFID staat voor Avoidant Restrictive Food Intake Disorder en valt officieel onder de eetstoornissen. Toch lijkt het weinig op het beeld dat de meeste mensen daarbij hebben. Er is meestal geen focus op gewicht, geen drang om af te vallen en geen verstoord lichaamsbeeld.

Wat er wel is, is een sterke vermijding van eten. Dat kan te maken hebben met sensorische gevoeligheid, angst om te stikken of misselijk te worden, of een gebrek aan hongergevoel. Vaak is het een combinatie van meerdere factoren. Het gevolg is dat het eetpatroon heel beperkt kan worden.

Sommige mensen hebben maar een paar voedingsmiddelen die veilig voelen. Die lijst verandert niet zomaar en kan onder stress zelfs kleiner worden. Eten wordt dan geen bron van energie, maar iets waar je elke dag doorheen moet.

Wat vaak wordt gezien als ‘kieskeurig’

Van buiten lijkt ARFID vaak op kieskeurigheid. Niet willen proeven, altijd hetzelfde eten, bepaalde dingen weigeren zonder duidelijke reden. Maar dat beeld klopt niet.

Kieskeurigheid is een voorkeur. ARFID is een lichamelijke reactie. Een lichaam dat op slot gaat bij bepaalde prikkels. Een kokhalsreflex die je niet kunt tegenhouden. Misselijkheid die al opkomt voordat je begint.

Veel mensen met ARFID willen juist wel meer kunnen eten. Ze willen zonder spanning aan tafel zitten en mee kunnen doen zonder uitleg. Alleen lukt het niet, en dat verschil wordt vaak niet gezien.

Waarom het vaak voorkomt bij autisme en ADHD

ARFID komt relatief vaak voor bij neurodivergente mensen. Dat heeft veel te maken met hoe het zenuwstelsel prikkels verwerkt. Smaken, geuren en structuren kunnen intenser binnenkomen, waardoor kleine verschillen een grote impact hebben.

Een saus die net anders is, yoghurt met stukjes of een broodje dat iets droger aanvoelt dan normaal kan al genoeg zijn om weerstand op te roepen. Voor iemand zonder sensorische gevoeligheid lijkt dat klein, maar voor iemand met een gevoelig zenuwstelsel kan het een duidelijke grens zijn.

Daarbij spelen ervaringen uit het verleden vaak ook een rol. Gedwongen worden om te eten, blijven zitten tot het bord leeg is of het gevoel krijgen dat je moeilijk doet, kan eten beladen maken. Spanning rond eten zorgt er vervolgens voor dat het alleen maar lastiger wordt.

Hoe het van binnen kan voelen

Voor mensen met ARFID is eten vaak iets waar de hele dag rekening mee wordt gehouden. Wat ga ik eten, is er iets wat ik kan eten en wat als het anders is dan verwacht. Die spanning kan al uren van tevoren beginnen.

Op het moment zelf kan het lichaam het overnemen. Een hap die niet weg te krijgen is, een kokhalsreflex die ineens opkomt of misselijkheid zonder duidelijke reden. Dat gebeurt vaak sneller dan gedachten.

Je kunt weten dat iets veilig is en toch zegt je lichaam nee. Dat kan frustrerend zijn, zeker als de omgeving het niet begrijpt.

De impact die vaak onderschat wordt

ARFID gaat niet alleen over eten. Het beïnvloedt ook sociale situaties. Etentjes, restaurants, verjaardagen en vakanties kunnen ineens ingewikkeld worden.

Veel mensen proberen dat te verbergen. Ze eten van tevoren, vermijden situaties of zeggen dat ze geen honger hebben. Niet omdat ze moeilijk willen doen, maar omdat uitleggen elke keer opnieuw energie kost en schaamte vaak meespeelt.

Wat meestal niet helpt

Druk, dwang en opmerkingen helpen niet. Zinnen als “je moet het gewoon proberen” of “stel je niet aan” missen wat er echt speelt.

ARFID gaat niet over willen. Het gaat over hoe het lichaam reageert. Meer druk zorgt meestal voor meer spanning, en meer spanning maakt eten juist moeilijker.

Wat wel kan helpen

Wat vaak wel helpt, is veiligheid. Rust rond eten, geen druk en kleine stapjes in plaats van grote veranderingen. Begrip speelt daarin een grote rol.

Begrip dat dit geen fase is en geen koppigheid, maar een reactie van het zenuwstelsel. Voor sommige mensen kan begeleiding helpen, bijvoorbeeld gericht op angst of het langzaam uitbreiden van eetpatronen. Maar de basis begint bij erkenning.

Herken je dit?

Voor sommige mensen vallen deze dingen misschien op. Voor anderen zijn ze heel normaal geworden.

Je herkent jezelf of iemand anders misschien hierin:

• Je eet al jaren grotendeels dezelfde producten en uitbreiden lukt nauwelijks
• Nieuwe dingen proberen geeft spanning nog voordat je begint
• Je moet kokhalzen van bepaalde structuren, ook al wil je het wel proberen
• Geuren van eten kunnen al misselijkheid oproepen
• Kleine veranderingen in een gerecht maken het ineens oneetbaar
• Je vermijdt etentjes of sociale situaties waar eten centraal staat
• Je eet vooraf of achteraf, zodat je niet in het moment hoeft te eten
• Je hebt vaak gehoord dat je “kieskeurig” bent of “je aanstelt”
• Je wilt eigenlijk wel meer variatie, maar het lukt niet
• Eten kost je energie in plaats van dat het energie geeft

Herkenning in deze punten betekent niet automatisch dat er sprake is van ARFID. Maar het kan wel een signaal zijn dat eten voor jou of iemand in je omgeving niet vanzelfsprekend voelt.

Tot slot

ARFID laat zien dat eten niet voor iedereen vanzelfsprekend is. Wat voor de één simpel voelt, kan voor de ander iets zijn waar dagelijks energie naartoe gaat.

Meer begrip begint bij erkennen dat dit bestaat en dat het niets zegt over wilskracht, maar alles over hoe het lichaam reageert.

Persoonlijke noot

Ik heb zelf geen ARFID. Mijn eetpatroon is vrij normaal en ik loop in het dagelijks leven niet tegen de beperkingen aan waar mensen met ARFID mee te maken hebben.

Wat ik wel herken vanuit mijn autisme, is hoe sterk mijn lichaam kan reageren op bepaalde structuren. Kleine stukjes in yoghurt of vla vind ik vaak niet prettig en zachte stukjes fruit roepen direct een gevoel van afkeer op. Ook merk ik dat ik mijn eten het liefst gescheiden houd op mijn bord en in een bepaalde volgorde eet.

Dat zijn geen grote beperkingen, maar het laat wel zien hoe direct en fysiek die reactie kan zijn. Bij ARFID is die reactie vaak veel sterker en breder aanwezig, waardoor eten echt een dagelijkse uitdaging wordt.

Mijn hoofd sloeg dicht. Niet omdat ik niets voelde, maar omdat ik geen toegang had. Alsof er wel iets was, maar ik er niet bij kon. Alsof elke voorkeur eerst langs een onzichtbare commissie moest voordat ik hem mocht voelen of uitspreken.

Dat besef komt niet zacht.
Het komt ineens.

Je realiseert je dat je jarenlang keuzes hebt gemaakt zonder echt te kiezen. Dat veel van wat je deed logisch was, passend, functioneel, maar misschien niet van jou. Dat je vooral heel goed was in afstemmen. In aanvoelen wat nodig was. In voorkomen dat het misging.

Dat is wat overleven kan doen.
Je leert jezelf vormen naar de situatie.
Je leert delen van jezelf parkeren.
Je leert wie je moet zijn om veilig te blijven.

En dat werkt. Vaak jarenlang.

Tot het niet meer werkt.

Bij een late diagnose komt dat besef vaak keihard binnen. Niet als bevrijding, maar als leegte. Want als zoveel van wat je deed voortkwam uit aanpassen, uit maskeren, uit people pleasen, dan blijft er ineens een pijnlijke vraag over.

Wie ben ik eigenlijk?

Niet als rol.
Niet als functie.
Niet als degene die het altijd redt.

Maar daaronder.

Die vraag voelt niet filosofisch. Hij voelt ontregelend. Eenzaam. Soms zelfs beangstigend. Alsof iedereen om je heen een intern kompas heeft en jij ineens ontdekt dat je dat van jou nooit hebt leren gebruiken. Alsof de wereld gewoon doordraait, terwijl jij stilstaat met een vraag waar geen snel antwoord op is.

Dat kan een diep alleen gevoel geven.
Alsof jij iets gemist hebt wat voor anderen vanzelfsprekend lijkt.
Alsof je achterloopt, terwijl je eigenlijk jarenlang keihard bezig was met overleven.

Voor mij werkte het niet om die zoektocht groot aan te pakken. Te vaag, te breed. Dat gaf alleen maar meer stress en onrust. Dus ik begon praktisch. Klein. Concreet.

Ik begon bij muziek.

Symphonic metal.
Ik ben de enige in mijn omgeving die daarvan houdt. Dat wist ik zeker. Dat had ik niet overgenomen. Dat was niet aangeleerd. Dat was van mij.

Dat gaf houvast. Iets eigens. Iets dat niet ter discussie stond.

Van daaruit breidde ik het langzaam uit. Boeken. Films. Verhalen waar ik altijd in verdween, ook toen niemand keek. Dingen die me raakten zonder dat ik ze hoefde uit te leggen of te verantwoorden.

Pas later durfde ik het abstracter te maken.

Als iemand een mening gaf, hoefde ik daar niet direct op in te gaan. Ik liet het gesprek voor wat het was. En pas later vroeg ik mezelf af: hoe denk ik hier eigenlijk over? Wat voel ik hierbij? Trek ik hier naartoe of juist niet?

Geen oordeel. Geen antwoord nodig. Alleen ruimte.

Zo begon ik langzaam mijn eigen normen en waarden weer te voelen. Niet door ze te bedenken, maar door ze op te merken. Door te luisteren naar wat resoneerde en wat niet.

Dat proces is rommelig.
Niet lineair.
En vaak confronterend.

Soms denk je iets gevonden te hebben en blijkt het later toch niet te passen. Soms merk je hoe snel oude patronen weer inspringen. En soms voel je helemaal niets behalve verwarring en twijfel.

Ook dat hoort erbij.

Wat hier vaak onder zit, en weinig benoemd wordt, is rouw. Rouw om tijd. Om gemiste ruimte. Om een versie van jezelf die nooit echt heeft mogen bestaan. Die rouw is niet luid, maar wel diep. En hij komt vaak pas als het eindelijk veiliger voelt.

In die fase kan het enorm helpen om anderen te ontmoeten die dit herkennen. Niet omdat zij jouw antwoorden hebben. Die heeft niemand. Maar omdat het iets doet om te merken dat je niet de enige bent die vastloopt op deze vragen. Dat het geen persoonlijk falen is. Dat dit vaker voorkomt bij mensen die lang hebben moeten aanpassen.

Het is dubbel.
Het is pijnlijk om te zien dat anderen door hetzelfde zijn gegaan.
En tegelijk kan het steun geven om te weten dat je niet alleen bent in deze zoektocht.

De weg zelf blijft van jou. Alleen jij kunt voelen wat bij je past. Maar je hoeft hem niet in volledige isolatie af te leggen.

Misschien is dat al genoeg om even te mogen rusten in het niet weten. Niet om jezelf opnieuw te definiëren, maar om jezelf langzaam weer toe te laten.

Niet als project.
Maar als mens.

Reflectievraag
Wanneer merkte jij voor het eerst dat je geen antwoord meer had op iets dat ooit vanzelfsprekend leek?

Dat verschil heeft vaak te maken met executieve functies.

Wat zijn executieve functies
Executieve functies zijn de regelfuncties van je brein. Ze zorgen ervoor dat je kunt plannen, organiseren, starten, schakelen en afronden. Ze vormen als het ware de dirigent van alles wat je wilt en moet doen.

Executieve functies helpen je bij:

• starten met een taak
• plannen en overzicht houden
• prioriteiten stellen
• stappen volgen
• aandacht vasthouden of verleggen
• impulsen remmen
• doorzetten als iets moeite kost
• stoppen op tijd

Als deze functies anders werken, weet je vaak prima wat er moet gebeuren, maar lukt het niet om dat in actie om te zetten.

Niet één functie, maar een cluster
Executieve functies zijn geen één ding. Het is een samenhangend geheel. Je kunt bijvoorbeeld goed plannen, maar moeite hebben met starten. Of je kunt starten, maar niet afronden. Of je kunt focussen, maar niet schakelen.

Dat maakt het verwarrend, voor jezelf en voor de buitenwereld.

Waarom executieve functies bij neurodivergentie vaak anders werken
Bij autisme, ADHD en AuDHD werken executieve functies vaak minder automatisch. Dat betekent dat taken die voor anderen vanzelf gaan, bij jou bewuste energie kosten.

Daarnaast spelen mee:

• prikkelgevoeligheid
• stress
• vermoeidheid
• overbelasting
• RSD en faalangst

Onder druk vallen executieve functies sneller weg. Niet omdat je niet wilt, maar omdat het systeem overloopt.

Waarom ‘gewoon doen’ niet werkt
Adviezen als:

• “begin gewoon”
• “maak een planning”
• “je moet het jezelf niet zo moeilijk maken”

gaan voorbij aan hoe executieve functies werken. Als starten niet lukt, helpt meer druk niet. Dat maakt het vaak juist moeilijker.

Veel neurodivergente mensen kennen het gevoel van vastzitten. Alles staat klaar in je hoofd, maar er komt geen beweging.

Executieve functies en energie
Executieve functies kosten energie. Als je energie al grotendeels opgaat aan prikkelverwerking, maskeren of sociale afstemming, blijft er minder over voor plannen en uitvoeren.

Dat verklaart waarom:

• het op werk wel lukt, maar thuis niet
• het ’s ochtends beter gaat dan ’s avonds
• het de ene dag wel lukt en de andere niet

Dit is geen inconsistentie. Dit is energiemanagement.

Veelvoorkomende misverstanden
Executieve problemen worden vaak verkeerd geïnterpreteerd.

“Je doet het wel als je het leuk vindt.”
Hyperfocus kan executieve problemen tijdelijk maskeren, maar lost ze niet op.

“Je moet gewoon discipline opbouwen.”
Discipline werkt alleen als de onderliggende functies meewerken.

“Je kunt het wel, want gisteren lukte het ook.”
Executieve functies zijn contextafhankelijk. Wat gisteren lukte, kan vandaag onmogelijk voelen.

Hoe dit voelt van binnenuit
Voor veel mensen voelt het alsof:

• taken te groot zijn om te starten
• alles tegelijk aandacht vraagt
• je hoofd vol zit, maar leeg aanvoelt
• je vastloopt in details
• je weet wat moet, maar niet hoe te beginnen

Dat kan veel schaamte geven, zeker als je jezelf vergelijkt met anderen.

Executieve functies en maskeren
Veel neurodivergente mensen maskeren hun executieve problemen. Ze werken harder, compenseren, blijven langer op, of doen alles op het laatste moment.

Dat kan lang goed gaan. Tot het niet meer gaat. Dan lijkt het alsof iemand “ineens” uitvalt, terwijl het systeem al jaren overbelast was.

Wat helpt wel
Wat helpt bij executieve functies is niet harder proberen, maar anders ondersteunen.

Bijvoorbeeld:

• taken kleiner maken dan logisch voelt
• starten met een eerste microstap
• externe structuur gebruiken
• vaste routines die niet afhankelijk zijn van motivatie
• visuele hulpmiddelen
• pauzes vóórdat je vastloopt

Belangrijk: oplossingen werken alleen als ze passen bij jouw brein. Wat voor de één helpt, kan voor de ander averechts werken.

Wat helpt niet
Wat meestal niet helpt:

• schaamte
• zelfverwijt
• druk opvoeren
• vergelijken met anderen
• denken dat het een kwestie is van willen

Dat vergroot stress, en stress ondermijnt executieve functies verder.

Persoonlijke observatie
Wat ik bij mezelf herken, is dat weten en kunnen twee totaal verschillende dingen zijn. Ik heb vaak een helder overzicht in mijn hoofd, maar dat betekent niet dat ik kan starten of volhouden. Pas toen ik begreep dat dit over executieve functies ging, kon ik stoppen met mezelf lui noemen en beginnen met zoeken naar ondersteuning die wél werkte.

Eindvraag voor de lezer
Wat zou er veranderen als we stoppen met executieve problemen zien als gebrek aan motivatie, en ze erkennen als een andere manier waarop een brein taken regelt?

Het begon met iets kleins. Ik wilde gewoon even afleiding, even weg uit mijn hoofd.
De Minecraft-server werkte niet. Ik logde opnieuw in, installeerde de modpack opnieuw, startte de pc opnieuw op. Niets hielp.
Mijn beste vriend probeerde te helpen, maar ik kon het niet meer verdragen. Ik was kortaf.
En toen brak het. Tranen, frustratie, leegte.

Het ging niet over dat spel.
Het ging over weken van teveel.
Te weinig rust, te weinig nabijheid, te veel moeten regelen.
Elke druppel die ik had ingeslikt kwam tegelijk naar boven.

Ik bestelde Chinees. Eigenlijk had ik daar geen budget voor. Maar ik had iets warms nodig. Een kom Chinese tomatensoep, zacht en zoet.
Niet gezond, niet verantwoord, maar precies wat mijn systeem vroeg: voorspelbaarheid, warmte, rust.

En dat is precies wat ik bedoel met zelfzorg.
Zelfzorg is niet het perfecte ritueel met kaarsjes en intenties.
Zelfzorg is de keuze om niet nog verder over je grens te gaan.
Het moment waarop je zegt: ik kan even niet meer, en dat mag.

We zijn zo gewend om te denken dat zelfzorg een taak is.
Douchen, gezond eten, sporten, opruimen.
Maar zelfzorg is niet wat er op je lijstje staat.
Zelfzorg is hoe je omgaat met het moment waarop niets op dat lijstje meer lukt.

Ik zeg het vaak: maak meerdere versies van een taak.
Als douchen niet lukt, dan is een washandje ook goed.
Als koken niet lukt, dan is een kom soep bestellen ook goed.
Als opruimen niet lukt, dan is alleen de tafel leegmaken ook goed.
Het hoeft niet perfect.
Het hoeft alleen maar zacht genoeg te zijn om door te kunnen gaan.

Zeker voor neurodivergente mensen is mildheid een leerproces.
We zijn grootgebracht met aanpassen.
Met maskeren, camoufleren, presteren.
Met het idee dat je pas goed genoeg bent als je voldoet aan wat de wereld verwacht.
Zelfzorg voelt dan snel als luiheid. Als falen.
Maar dat is het niet.
Het is herstel.

We dragen zoveel onzichtbare lagen van vermoeidheid, trauma, teleurstelling.
En toch vragen we van onszelf om door te blijven gaan, omdat dat is wat we altijd deden.
Tot je brein zegt: nu niet meer.
En dan mag je soep bestellen.
Dan mag je huilen.
Dan mag je stoppen met proberen productief te zijn.

Zelfzorg is geen luxe, het is erkenning.
Erkenning dat je mens bent.
Dat je niet altijd sterk hoeft te zijn.
Dat warmte en rust belangrijker zijn dan controle.

Vanavond is niets opgelost.
Mijn dochter is nog ziek.
Ik ben nog steeds moe.
Maar er staat een lege soepkom naast me.
En in die leegte zit even genoeg.

Reflectievraag :
Wat zou vandaag jouw versie van die soep zijn?
Wat is het kleine, zachte gebaar dat jouw systeem nu nodig heeft, en dat je jezelf zelden toestaat?

Het is rouw die niet stopt bij één moment, maar zich in lagen aandient, terwijl het leven doorgaat.

Wat levend rouwen is
Levend rouwen gaat over verlies zonder duidelijk eindpunt. Het is rouw om wat er had kunnen zijn, om wat nu niet meer haalbaar blijkt en om verwachtingen die moeten worden losgelaten. Het is rouw terwijl je leeft, werkt, zorgt en doorgaat.

Het is geen teken dat iemand blijft hangen. Het is een teken dat iemand begint te begrijpen.

Rouw om het verleden
Bij een late diagnose kijken veel mensen terug op hun leven met andere ogen. Werk dat vastliep. Relaties die stukgingen. Familiesystemen waarin iemand steeds de moeilijke was. Niet omdat die persoon dat was, maar omdat niemand begreep wat er speelde.

Dat besef kan rauw zijn. Het kan voelen als: als ik dit eerder had geweten, had zoveel pijn voorkomen kunnen worden. Zoveel zelfverwijt. Zoveel uitputting. Zoveel scheefgelopen situaties.

Daar kan ook boosheid bij komen. Boosheid richting ouders, verzorgers, leraren of andere volwassenen. Waarom heeft niemand gezien hoe moeilijk dit voor mij was. Waarom werd ik steeds aangesproken op inzet, terwijl het probleem niet daar zat.

De nuance die het niet minder pijnlijk maakt
Voor veel mensen volgt daarna een ingewikkelde nuance. Het besef dat ouders of opvoeders het misschien ook niet konden zien. Omdat neurodivergentie in het gezin genormaliseerd was. Omdat wat voor jou zwaar was, voor hen bekend of herkenbaar voelde. Of omdat zij zelf geen woorden hadden voor hun eigen worstelingen.

Dat inzicht kan verzachten, maar het maakt de rouw niet ongedaan. Begrip en pijn kunnen naast elkaar bestaan.

Zeker wanneer je zelf ouder bent van neurodivergente kinderen, kan dit extra confronterend zijn. Dan zie je hoe belangrijk het is dat signalen serieus genomen worden. Dat moeite niet wordt weggezet als aanstellen. Dat er gekeken wordt naar hoe iets werkt voor dit kind, in plaats van hoe het hoort.

Rouw om gemiste steun en erkenning
Een pijnlijke laag in levend rouwen is het besef dat sommige erkenning nooit meer komt. Dat bepaalde mensen niet kunnen of willen zien wat er is gebeurd. Of dat ze er simpelweg niet meer zijn.

Dat betekent dat je soms zelf moet doen wat je vroeger nodig had: erkennen dat het moeilijk was. Dat je niet faalde. Dat het echt te veel was. Dat kan verdrietig en eenzaam voelen.

Juist daarom kan herkenning bij lotgenoten zo helend zijn. Niet omdat zij het oplossen, maar omdat ze begrijpen zonder uitleg. Omdat je daar erkenning vindt die je elders niet kreeg.

Rouw om het heden
Levend rouwen gaat niet alleen over wat was. Het gaat ook over het nu. Over het besef dat sommige dingen, als je eerlijk kijkt, niet meer haalbaar zijn. Niet omdat je niet wilt, maar omdat je de prijs kent.

Werkvormen die structureel over je grenzen gaan. Relaties die te veel vragen. Rollen die je alleen kunt volhouden door jezelf te verliezen. Afscheid nemen daarvan kan voelen als falen, terwijl het in werkelijkheid zorg is.

Rouw om de toekomst
Er kan ook rouw zijn om de toekomst die je voor ogen had. Om plannen en ambities die bij nader inzien niet passen bij wat je lichaam en systeem aankunnen. Dat vraagt bijstelling. Soms loslaten.

Dat betekent niet dat er geen toekomst meer is. Het betekent dat de toekomst realistischer en menselijker wordt.

Rouw om jezelf
Een diepe laag in dit proces is rouw en boosheid richting jezelf. Verdriet om hoe hard je bent geweest voor jezelf. Om de lat die zo hoog lag. Om het feit dat je jezelf verantwoordelijk hield voor dingen die je niet kon dragen.

Dit is geen zelfverwijt. Het is het besef hoeveel je hebt geprobeerd te overleven met de kennis die je toen had.

Waarom dit zo complex is
Levend rouwen volgt geen vaste volgorde. Het komt in golven. Soms ligt de nadruk op het verleden, dan weer op wat nu niet meer kan, en soms op een toekomstbeeld dat verschuift.

Die complexiteit maakt het lastig uit te leggen aan de buitenwereld. Maar het is een normaal en gezond proces na een late diagnose.

Waarom rouwen ruimte maakt
Levend rouwen is geen blijven hangen in wat had kunnen zijn. Het is verwerken wat is geweest en wat niet meer passend is, zodat het niet onbewust blijft doorwerken.

Door te rouwen ontstaat ruimte. Voor mildheid. Voor andere keuzes. Voor een leven dat beter aansluit bij wie je bent, in plaats van bij wat je volhield.

Persoonlijke observatie
Wat ik zelf heb gemerkt, is dat dit rouwproces me niet heeft vastgezet, maar juist eerlijker heeft gemaakt. Door te erkennen wat scheef liep, wat te veel was en wat nooit echt van mij was, kon ik stoppen met vechten tegen mezelf. Dat bracht verdriet, maar ook zachtheid. En die mildheid was een voorwaarde om verder te kunnen.

Eindvraag voor de lezer
Als je terugkijkt op je leven met de kennis van nu, waar zit dan de rouw die gezien mag worden, niet om erin te blijven hangen, maar om jezelf eindelijk serieus te nemen?